સંગીતનો 'કોહિનૂર' અને દિલીપ કુમારનું સિતારવાદન - Sandesh
1.6M
1M
1.7M
APPS
  • Home
  • Supplements
  • Ardha Saptahik
  • સંગીતનો ‘કોહિનૂર’ અને દિલીપ કુમારનું સિતારવાદન

સંગીતનો ‘કોહિનૂર’ અને દિલીપ કુમારનું સિતારવાદન

 | 12:30 am IST
  • Share

આજે આપણે જેને ‘મસાલા ફ્લ્મિો’ કહીએ છીએ તે શ્રેણીમાં આવતી સૌથી શરૃઆતી દૌરની ફ્લ્મિોમાં દિલીપ કુમાર-મીના કુમારીની ‘કોહિનૂર’ (૧૯૬૦)નો નંબર પહેલો આવે છે. એક તો આ ફ્લ્મિ સદંતર મારધાડવાળી અને કોમેડીથી ભરપૂર હતી. બીજી, દિલીપ કુમારની જેમ રોતલ કિરદારો માટે જાણીતી મીના કુમારી આ ફ્લ્મિમાં પહેલી વાર (અને કદાચ છેલ્લી વાર) કોમિક ભૂમિકામાં હતી. આ ફ્લ્મિમાં તેનો કોમિક ટાઈમિંગ ગજબનો હતો. દર્શકોને પહેલી વાર આ બે ટોચના સ્ટારને હળવાફ્ૂલ કિરદારમાં જોવાનો અવસર મળ્યો હતો.પચાસના દશકની હિન્દી ફ્લ્મિોમાં વધતા-ઓછા અંશે સામાજિક અને રાજકીય સંદેશ રહેતા હતા, કારણ કે તે આઝાદ ભારતની શરૃઆત હતી. સાઠના દશકમાં એમાં પરિવર્તન આવ્યું અને વિષયોમાં રોમાન્સ તેમજ મજાક-મસ્તી ઉમેરાઈ. સ્વર્ગસ્થ દિલીપ કુમારની એક્ટિંગનો ઘોડો આ બેય દૌરમાંથી પસાર થયો હતો, અથવા એવું પણ કહેવાય કે ગંભીર અને કંઇક અંશે ડિપ્રેસિવ ફ્લ્મિો કરીને તેમની માનસિકતા પર એટલી નકારાત્મક અસર થઇ હતી કે ડોેક્ટરોની સલાહથી તેમણે હળવીફ્ૂલ અને મજાક-મસ્તીવાળી ફ્લ્મિો કરવાનું શરૃ કર્યું હતું.

‘કોહિનૂર’ એક રાજકુમાર, એક રાજકુમારી, એક દુષ્ટ મંત્રી, એક નિર્દયી રાજા, અપહરણ અને બહુ બધા ઘોડા ને સૈનિકોની કહાની હતી. બોક્સઓફિસ પર ફ્લ્મિ હિટ રહી હતી, પણ એ યાદગાર તેના સંગીતને લઈને છે. મુખ્ય ધારાની હિન્દી ફ્લ્મિોમાં રાગ આધારિત શાસ્ત્રીય સંગીતનો સફ્ળતાપૂર્વક ઉપયોગ થયો હોય તેવી જૂજ ફ્લ્મિો છે અને તેવી ફ્લ્મિો મોટાભાગે સાઠના દાયકાની છે, જ્યાં સંગીતકારો શાસ્ત્રીય સંગીતના માધ્યમથી કર્ણપ્રિય ગીતો ઔસર્જતા હતા.

‘કોહિનૂર’ એ અર્થમાં સાચે જ ગીત-સંગીતનો કોહિનૂર છે. એમાં કુલ ૧૦ ગીતો હતાં. એમાંથી જે સૌથી લોકપ્રિય થયું તે હતું ‘મધુબન મેં રાધિકા નાચે…’ સાઠ વર્ષ પછી આજે પણ આ ગીત એટલું જ તાજું અને મધુર છે. આ ગીતમાં રાધા-કૃષ્ણના પ્રેમનું વર્ણન હતું. રાગ હમીર અને તીન તાલમાં કમ્પોઝ થયેલું આ ગીત કોઈ અજાણી વ્યક્તિને સંભળાવવામાં આવે તો તે માની ન શકે કે તેના સર્જન પાછળ જોડાયેલા તમામ કલાકાર-કસબીઓ મુસ્લિમ હતા- ગીતકાર શકીલ બદાયુની, સંગીતકાર નૌશાદ, ગાયક કલાકાર મોહમ્મદ રફ્ી અને પડદા પર દિલીપ કુમાર ઉફ્ર્ે યુસૂફ્ ખાન.

આ કોલમમાં વાત હિન્દી સિનેમાની બહેતરીન અને સીમાચિહ્ન રૃપ ફ્લ્મિોની થાય છે. આજે આપણે દિલીપ કુમારની યાદમાં ‘કોહિનૂર’ને યાદ કરીએ છીએ, પરંતુ તેનું આ એક ગીત એટલું સમૃદ્ધ છે કે આપણે ફ્લ્મિની વિગતમાં જવાને બદલે આ ગીતના સર્જનની વાત કરીશું, જેથી શ્રોતાઓ-દર્શકોને ખ્યાલ આવે કે ગમતાં ગીતો પાછળની કહાની કેવી દિલચશ્પ ઔહોય છે.

મેં ‘મિ.એન્ડ મિસિસ ૫૫’ના નામથી બ્લોગ ચલાવતા હાર્વર્ડ યુનિર્વિસટીના બે વિદ્યાર્થીઓ અને જૂની હિન્દી ફ્લ્મિોના રસિયાઓના બ્લોગ પર વાંચ્યું હતું કે સંગીતકાર નૌશાદ અલીએ આ ગીતમાં હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતની પાંચ વિદ્યાઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો; તરાના (ઓદે નાદિર દીતા નીતા ધારે ધીમ, ધીમ તા ના ના), સરગમ (ની સા રે સા ગા રે મા ગા પા મા), આલાપ (આઆઆહ…આઆઆહ…આઆઆહ), તાન (આઆઆહ…મધુબન મેં રાધિકા નાચે રે) અને જુગલબંધી (તબલા પર…નાદીર દીના નીતા ધારે). વાચકોને રસ હોય તો ‘મિ. એન્ડ મિસિસ ૫૫ ડોટ કોમ’ પર આખો લેખ વાંચી શકે છે.

આ ગીતની બીજી એક ખાસિયત એ છે કે તેમાં હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતનાં લગભગ તમામ વાજિંત્રોનો ઉપયોગ થયો હતો. જેમ કે, તબલાં, જલતરંગ, સિતાર, તાનપુરા, સારંગી, સરોદ, રુદ્ર વીણા અને મૃદંગ. સંગીતકાર ગીત પર પોતાની અમીટ છાપ કેવી રીતે છોડે તે જાણવું હોય તો ‘મધુબન મેં…’ એનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈપણ વ્યક્તિ આ ગીત સાંભળે તો પહેલો સવાલ એ પૂછે કે આ કમ્પોઝ કોણે કર્યું હતું અને ગીત-સંગીતનો રસિક માણસ સાંભળતાંવેંત બોલી ઊઠે કે ‘આ તો નૌશાદજી છે!’

એ જમાનાના સંગીતકારો કળા પ્રત્યેની તેમની લગનને લઈને ફ્લ્મિોમાં આવતા હતા. નૌશાદ અલી તો જાણીતા જ તેમના શાસ્ત્રીય સંગીતને લઈને છે. લખનૌમાં જન્મેલા નૌશાદ દસ વર્ષની ઉંમરે ૨૫ કિલોમીટર દૂર બારાબંકીમાં આવેલી હાજી વારિસ અલી સાહેબની મઝાર પર, દર વર્ષે કવ્વાલો અને સંગીતકારોને સાંભળવા જતા થયા હતા. ત્યાં એક વાંસળીવાદક શાસ્ત્રીય રાગ વગાડતો હતો. નૌશાદ એ સંગીતના પ્રેમમાં પડી ગયા હતા. તેમને ત્યારે ખબર પણ ન હતી કે તે રાગ ભૈરવી હતો, પણ એ મનમાં એવો બેસી ગયો હતો કે વર્ષો પછી તેમણે હિન્દી ફ્લ્મિમાં સંગીત આપવાનું ચાલુ કર્યું, ત્યારે બહુ બધાં ગીતોમાં તેમણે રાગ ભૈરવીનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

૧૯૫૬માં તેમણે ‘બૈજુ બાવરા’ ફ્લ્મિમાં સિનેમાપ્રેમીઓને શાસ્ત્રીય સંગીતનો પરિચય આપ્યો. નૌશાદને સારું એ પડયું કે એ ફ્લ્મિ હતી જ શાસ્ત્રીય ગાયક કલાકાર બૈજુ પર. તેનાં તમામ ગીતો રાગ આધારિત હતાં. એ નૌશાદની ચાલાકી જ કહેવાય કે દર્શકો સંગીતના હેવી ડોઝથી કંટાળી ન જાય એટલે શરૃઆતનાં ગીતોમાં હળવું અને રમતિયાળ સંગીત હતું અને શાસ્ત્રીય સંગીતનો પૂરો ભાર છેલ્લે બૈજુ અને તાનસેન વચ્ચેની ગાયન હરીફઈમાં મૂક્યો હતો.

બહુ ઓછા લોકોનું ધ્યાન ગયું હશે કે નૌશાદ અને દિલીપ કુમારે ઘણી ફ્લ્મિો સાથે કરી હતી. બંને સારા દોસ્ત પણ હતા. એનું એક કારણ એ પણ ખરું કે દિલીપ કુમારમાં સંગીતની સૂઝ હતી અને નૌશાદ સા’બને દિલીપ કુમારની અભિનયકળાની કદર હતી. એટલે, નૌશાદ દિલીપ કુમારને ધ્યાનમાં રાખીને સંગીતમાં વિશેષ મહેનત કરતા અને દિલીપ કુમાર એ ગીતોને પરફેર્મ કરવા પાછળ કસર છોડતો ન હતો. ‘મધુબન મેં રાધિકા નાચે…’ ગીતને તમે જુઓ તો એવું લાગે કે દિલીપ કુમાર સાચે જ સિતાર વગાડે છે અને ખુદ એ ગીત ગાય છે. દિલીપ કુમારે એ ગીત કેવી રીતે પરફેર્મ કર્યું હતું તેની વાત છેલ્લે કરીશું. પહેલાં નૌશાદના કમ્પોઝિશનની વાત.

‘કોહિનૂર’ ફ્લ્મિના એક દૃશ્યમાં દિલીપ કુમાર જંગલ બાજુ જાય છે અને ત્યાં એક સંગીત જલસામાં જઈ ચઢે છે. એ જલસામાં પ્રતિભાશાળી નૃત્યાંગના કુમકુમ ઉપસ્થિત મહેમાનોને પડકાર ફ્ેંકે છે કે તે નૃત્ય ન કરી શકે એવું ગીત ગાવાની કોઈનામાં હિમ્મત છે? સ્વાભાવિક રીતે જ, આપણા હીરો માટે આ અવસર હતો. તે ‘મધુબન મેં રાધિકા નાચે…’ ગાય છે અને કુમકુમ તેના પર કથક નૃત્ય કરે છે.

નસરીન મુન્ની કબીર નામની ફ્લ્મિ લેખિકાને નૌશાદે કહ્યું હતું કે, ‘મને આ નૃત્યમાં શુદ્ધ શાસ્ત્રીય સંગીતનો ઉપયોગ કરવાની તક દેખાઈ હતી. યુસૂફ્ સા’બ ફ્લ્મિના સ્ટાર હતા. એ દરેક ફ્લ્મિમાં અત્યંત લગનથી કામ કરતા હતા અને એવી રીતે કિરદારમાં ઓતપ્રોત થઇ જતા હતા કે તેઓ પડદા પર સહજ લાગે. એટલે મેં રાગ હમીરમાં આ ગીત કમ્પોઝ કર્યું હતું. એ રાગ અઘરો છે. યુસૂફ્ સા’બને દૃશ્યમાં સિતાર વગાડવાની હતી. મેં કહ્યું કે સિતાર અઘરું વાજિંત્ર છે. મેં મશહૂર સિતારવાદક અબ્દુલ હલીમ જાફ્રને ક્લોઝ-અપ શોટ્સમાં સિતાર વગાડવા કહ્યું હતું. યુસૂફ્ સા’બે કહ્યું કે હું પ્રેક્ટિસ કરીશ, પણ ક્લોઝ-અપ તો મારા હાથના જ હશે.’

જે દિવસે શૂટિંગ હતું, તે દિવસે દિલીપ કુમારે નૌશાદને લંચ માટે સ્ટુડિયો બોલાવ્યા હતા. જમતાં-જમતાં નૌશાદનું ધ્યાન પડયું તો દિલીપ કુમારની આંગળીઓ પર પટ્ટીઓ મારેલી હતી. નૌશાદે પૂછયું તો તેમણે કહ્યું કે, ‘તમે મારું જીવવાનું કપરું કરી નાખ્યું. સિતાર શીખવા જતાં આંગળીઓ કપાઈ ગઈ એટલી અઘરી પ્રેક્ટિસ છે.’

તબલાવાદક ઝાકીર હુસેનને યાદ છે કે દિલીપ કુમારે છ મહિના સુધી સિતારવાદક અબ્દુલ હલીમ જાફ્ર પાસેથી તેની તાલીમ લીધી હતી. આજે પણ તમે જો એ ગીતમાં દિલીપ કુમારને સિતાર વગાડતાં જુઓ તો તમને તેમના ચહેરા પરથી જ વંચાઈ જાય કે ‘મને સિતાર આવડે છે.’ તમે દિલીપ કુમારના સમકાલીન રાજ કપૂરને ‘સંગમ’ કે બીજી કોઈ ફ્લ્મિમાં પિયાનો વગાડતાં જુઓ તો દિલીપ કુમારના જેવો અહેસાસ ન થાય.

નસરીનને જ દિલીપ કુમારે એક બીજા ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું, ‘પ્લેબેક વાઈઝ તો કુછ મુશ્કિલ નહીં હોતા, કોઈ દિક્કત નહીં હોતી ઇસમેં, જૈસે મધુમતી મેં જો ગાનેં થે વો આસાન થેં, દેવદાસ મેં ભી ‘મિતવા, લાગી રે યે કૈસી અનબુઝ આગ’ – લેકિન કુછ ગાનેં બડે દિક્કત તલબ હોતે હૈ. વો રિયાઝ માંગતે હૈ. મધુબન મેં રાધિકા નાચે રે…નો બહુ અભ્યાસ કરવો પડયો હતો. ડિરેક્ટર એસયુ સુન્ની બહુ શરૃઆતમાં જ આ ગીત શૂટ કરવા માંગતા હતા. મેં કહ્યું કે તેને સૌથી છેલ્લે રાખો જેથી મને પ્રેક્ટિસ કરવા માટે અમુક મહિના મળી જાય. મેં બહુ મહિના સુધી સિતારની પ્રેક્ટિસ કરી હતી. એ અઘરું વાજિંત્ર છે અને બહુ ધીરજ અને શિસ્ત માગી લે છે. મધુબન મેં…ગીત અઘરું છે, પણ મને મારી કારકિર્દીનું સૌથી વધુ ગમતું ગીત પણ એ જ છે.’

ના જોયું હોય, તો યુટયુબ પર આ ગીત જોજો.

ટ્વઙ્ઘિરજ્રજટ્વહઙ્ઘીજર.ર્ષ્ઠદ્બ

નીચે આપેલી લીંક પર ક્લિક કરીને જોડાઓ સંદેશ ન્યૂઝ સાથે.

તમે અમને પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી શકો છો.

લેટેસ્ટ ન્યૂઝ અપડેટ્સ તમારા ફોન પર સૌથી પહેલા મેળવવા માટે આજે જ ડાઉનલોડ કરો Sandesh ની નવી મોબાઇલ એપ્લિકેશન