Are there enough staff to treat patients in hospitals Revealed Busted
  • Home
  • Ahmedabad
  • ઑપરેશન ઓ ‘મા’: હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓની સારવાર માટે પુરતો સ્ટાફ છે? સંદેશે કર્યો પર્દાફાશ

ઑપરેશન ઓ ‘મા’: હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓની સારવાર માટે પુરતો સ્ટાફ છે? સંદેશે કર્યો પર્દાફાશ

 | 10:00 am IST

સંદેશના ઓપરેશન મા અંતર્ગત એજન્ટો અને હોસ્પિટલોના કારનામા તેમજ યોજનાના અમલીકરણની નિતીગત ખામીઓને ઉજાગર કર્યા પછી હવે, આ અભિયાન અંતર્ગત દર્દીઓની સારવાર કરવા માટે ઉપલબ્ધ ડોક્ટરો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પુરતુ છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી.

રાજ્ય સરકાર મા યોજનામાં હેઠળ રાજ્યની અડધી વસતી એટલે કે 3 કરોડ લોકોને આવરી લેવાનો દાવો કરે છે. ૩ કરોડમાંથી સાત પ્રકારની બિમારીની સારવાર લેવાની જરૂરિયાત ધરાવતા દર્દીને સારવાર આપવા 698 પ્રોસિજર સાથે રાજ્યમાં કુલ 144 હોસ્પિટલોને એમ્પેનલ્ડ છે. આ હોસ્પિટલો, તેમના ડોકટરો તથા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર 3 કરોડ લાભાર્થીમાંથી સંભવિત દર્દીઓને સારવાર પૂરતા છે કે કેમ તે જાણવા સંદેશે અમદાવાદના એક જાણીતા સર્જનનો અભિપ્રાય લીધો હતો. આ સર્જને જણાવ્યું હતું કે યોજના ઘણી સારી છે, પણ દર્દીઓ જો યોજના પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ મૂકી તેનો લાભ લેતા થાય તો એનલિસ્ટેડ 144 હોસ્પિટલોમાં ઉપલબ્ધ ડોકટરો અને અન્ય જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાવ તુચ્છ બરાબર છે.

મા યોજનાની રૂપરેખા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વનું યોગદાન આપનારા આ સર્જનના દાવાની સત્યતા ચકાસવા સંદેશે આ 3 કરોડ કાર્ડધારકોમાંથી સંભવિત દર્દીઓની અંદાજિત સંખ્યાનો ક્યાસ કાઢયો હતો. ત્યારબાદ એમ્પેનલ્ડ હોસ્પિટલમાં ડોકટરોની સંખ્યા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સ્થિતિ શું છે તેની જાણકારી મેળવવા એનલિસ્ટેડ ૧૪૪ હોસ્પિટલોમાંથી હાર્ટ, કેન્સર અને ન્યુરો સંબંધિત રોગોની સારવાર આપતી રાજ્યની તમામ હોસ્પિટલોમાં કેટલા ડોકટરો ઉપલબ્ધ છે તેની માહિતી એક એક હોસ્પિટલે જઇને મેળવી હતી.

આ કવાયતના તારણ મુજબ ૩ કરોડ લાભાર્થીમાંથી હાર્ટના સંભવિત દર્દીની સંખ્યા ૧૮ લાખ, ન્યુરોના દર્દીઓની સંખ્યા ૭.૨૦ લાખ અને કેન્સરના દર્દીઓની સંખ્યા એક લાખ હોવાનો અંદાજ મુકી શકાય. સંદેશની કવાયતના તારણ મુજબ આટલા દર્દીઓના અંદાજ સામે હાર્ટના દર્દીને સારવાર આપવા લાખે ૧૬ સ્પેશ્યાલિસ્ટ ડોકટર, ન્યુરોની સારવાર માટે લાખે ૧૩ સ્પેશ્યાલિસ્ટ ડોકટર અને કેન્સરની સારવાર માટે લાખે ૬૯ સ્પેશ્યાલિસ્ટ ડોકટર ઉપલબ્ધ છે. સ્વાભાવિકપણે જ આ સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી છે. એટલું જ નહીં, ખાનગી હોસ્પિટલોમાં ઉપલબ્ધ સ્પેશિયાલિસ્ટ ડોકટરોમાંથી મોટા ભાગના એટલે કે ૯૦ ટકા જેટલા વિઝિટિંગ ડોકટર તરીકે જ સેવા આપે છે અને સપ્તાહમાં માત્ર એક કે બે દિવસ જ આવે છે. આવા વિઝિટિંગ ડોકટર્સ પોતાની ખાનગી હોસ્પિટલો પણ ધરાવે છે અને આ ડોકટરો એક કરતાં વધારે હોસ્પિટલોમાં સેવા આપે છે. એનલિસ્ટેડ ૧૪૪ હોસ્પિટલમાં કેટલા ઓપરેશન થિયેટર છે તેની વિગતો પણ સંદેશે મેળવી હતી. આ પૈકીની સરકારી હોસ્પિટલોમાં ઓપરેશન થિયેટરની સંખ્યા તો પૂરતી છે, પણ ડોકટરોના અભાવે આ ઓપરેશન થિયેટરની ક્ષમતાનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે થતો નથી.

હાર્ટ ડિસીઝના ૧૮ લાખ દર્દીઓના અંદાજ સામે માત્ર ૭૦ હોસ્પિટલ જ કાર્યરત

હાર્ટ ડિસિઝની વાત કરીએ તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત ત્રણ ભારતીય ડોકટરોએ ભારતમાં હાર્ટ ડિસિઝના ટ્રેન્ડ અંગે ૨૦૧૬માં એક આંતરરાષ્ટ્રીય પેપર રજુ કર્યું હતું. આ પેપરમાં આપેલી વિગતો મુજબ ૨૦૦૪-૦૫માં હાથ ધરવામાં આવેલા એનએસએસઓ સર્વેના પાંચમાં રાઉન્ડ અંતર્ગત દેશના કુલ ૩,૯૦,૯૧૩ નાગરિકોનો સર્વે હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો અને સર્વે અંતર્ગત ગ્રામીણ તથા શહેરી વિસ્તાર અને મહિલાઓ તથા પુરુષો બન્નેને સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા. સર્વેના તારણ મુજબ હોસ્પિટલાઇઝેશન કે ક્લિનિકલ ટેસ્ટને આધારે જેને હાર્ટને લગતા રોગ છે એની પુષ્ટિ થઇ હોઇ એવા લોકોનું પ્રમાણ શહેરી વિસ્તારોમાં ૧૦ ટકા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ૬ ટકા જોવા મળ્યું હતું. આમ કુલ વસ્તીમાં હાર્ટ સંબંધિત રોગો ધરાવતા હોય એવા લોકોનું સરેરાશ પ્રમાણ ૬ ટકા નોંધાયું હતું. હવે મા યોજના અંતર્ગત કુલ ૩ કરોડ નાગરિકોને આવરી લેવાનો દાવો કરવામાં આવે છે, ત્યારે ૬ ટકા લેખે હાર્ટ સંબંધિત રોગો ધરાવતા હોય એવા લોકોનું પ્રમાણ ૧૮ લાખ જેટલું થવા જાય છે. આ સર્વે ૨૦૦૪-૦૫માં થયેલો છે અને હાર્ટ ડિસિઝ માટે જવાબદાર પરિબળો જેમ કે સ્મોકિંગ, પ્રદુષણ, બિનઆરોગ્યપ્રદ લાઇફ સ્ટાઇલ વગેરેનું પ્રમાણ વધ્યું છે ત્યારે આ રોગના પ્રમાણની ટકાવારી વધે એ સ્વાભાવિક છે, વધુમાં, તાજેતરમાં અમદાવાદ સિવિલના ડોકટરોએ કરેલા એક અભ્યાસના તારણ મુજબ ગુજરાતીઓમાં અન્ય પ્રદેશના લોકોની સરખામણીએ ૧૦ વર્ષ વહેલો હૃદયરોગ જોવા મળે છે. આમ છતાં એનએસએસઓના સર્વે મુજબ ૩ કરોડ લોકોમાંથી માત્ર ૧૮ લાખ લોકોને જ હાર્ટ સંબંધિત સારવાર લેવાની શક્યતા ઊભી થાય એમ માની લઇએ તો પણ હકીકત એ છે કે મા કાર્ડ હેઠળ સારવાર આપતી કુલ ૧૪૪ હોસ્પિટલોમાંથી હાર્ટની સારવાર આપતી હોય એવી હોસ્પિટલોની સંખ્યા માત્ર ૭૦ જ છે. આ ૭૦ હોસ્પિટલોમાં આમ તો કુલ ૧૮૯ કાર્ડિયોલોજીસ્ટ અને ૯૭ કાર્ડિયાક સર્જન સેવા માટે ઉપલબ્ધ હોય છે, પરંતુ હકીકત એ છે કે ૯ સરકારી હોસ્પિટલો સિવાયની બાકીની ૬૧ ખાનગી હોસ્પિટલોમાં ઉપલબ્ધ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અને કાર્ડિયાક સર્જન માટે વિઝિટર્સ તરીકે અઠવાડિયામાં એક દિવસ કે બે દિવસ સેવા આપે છે. આ તમામ વિઝિટિંગ ડોકટર્સમાંથી મોટા ભાગના ખાનગી હોસ્પિટલો પણ ધરાવે છે. એટલે કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અને કાર્ડિયાક સર્જનની સંખ્યા ભલે અનુક્રમે ૧૮૯ અને ૯૭ હોય પણ તેમની સંબંધિત હોસ્પિટલમાં એક કે બે દિવસની ઉપલબ્ધિને ધ્યાનમાં લઇએ તો કુલ ડોકટરોની સંખ્યા એનાથી અડધાથી પણ ઓછી થાય. આમ ૧૦૦ જેટલા કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અને ૫૦ જેટલા કાર્ડિયાક સર્જન સ્વાભાવિક રીતે જ હાર્ટના ૧૮ લાખ જેટલા દર્દીઓની સારવાર કરવા માટે ઓછા ગણાય. ઉલ્લેખનીય છે કે ગુજરાતમાં અંદાજે ૨૫૦ જેટલા કાર્ડિયોલોજીસ્ટ અને ૧૨૫ જેટલા કાર્ડિયાક સર્જન કાર્યરત છે, જેમાંથી મોટા ભાગના મા કાર્ડ માટે એમ્પેનલ્ડ હોસ્પિટલમાં વિઝિટિંગ કન્સલ્ટન્ટ તરીકે જ સેવા આપે છે.

ન્યુરોના ૭.૨૦ લાખ દર્દીનો અંદાજ, પણ ડોક્ટરો પૂરા ૧૦૦ પણ નહીં

ન્યુરોલોજીકલ ડિસિઝના દર્દીઓનો અંદાજ મેળવવા કોઇ લેટેસ્ટ ડેટા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ અમદાવાદમાં તાજેતરમાં યોજાયેલા એક વર્કશોપમાં ૧૯૯૦ના દસકામાં દેશના વિવિધ શહેરી તથા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કરાયેલા સર્વેના આધારે દેશની કુલ ૧૨૫ કરોડની વસતીમાંથી ૩ કરોડ લોકો ગંભીર પ્રકારની ન્યુરોલોજીકલ બિમારીથી પીડાતા હોવાનો અંદાજ વ્યક્ત કરાયો હતો. આ બિમારીમાં ટ્રોમેટિક બ્રેઇન ઇંજરી અને બ્રેઇન ઇન્ફેક્શનનો સમાવિષ્ટ નથી. આ દ્રષ્ટિએ ગુજરાતની કુલ ૬.૨૫ કરોડની વસતીમાંથી આશરે ૧૫ લાખ અને મા અમૃત્તમ કાર્ડ હેઠળ આવરી લેવાયેલા ૩ કરોડ લોકોમાંથી આશરે ૭.૨૦ લાખ લોકો આ બિમારીથી પીડાતા હોય એવું માની શકાય. આટલા દર્દીને સારવાર આપવા મા યોજના હેઠળ ન્યુરોની સારવાર આપતી હોસ્પિટલોની સંખ્યા માત્ર ૪૧ છે, જેમાં ન્યુરોલોજિસ્ટ અને ન્યુરો સર્જનની સંખ્યા અનુક્રમે ૪૮ અને ૪૯ જ છે. આમાંથી પણ ખાનગી હોસ્પિટલોમાં સેવા આપતા મોટા ભાગના ડોકટરો વિઝિટિંગ ડોક્ટર્સ તરીકે જ સેવા આપે છે અને તેઓ પણ અન્ય ખાનગી હોસ્પિટલોમાં ફરજ બજાવે છે.

કેન્સરના એક લાખ દર્દી માટે ૬૧ રેડિયોલોજિસ્ટ, ૬૦ કિમોથેરેપિસ્ટ

લોકસભામા ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચના ડેટાના આધારે રજુ કરવામાં આવેલી વિગતો મુજબ ગુજરાતમાં વર્ષ ૨૦૧૬માં કેન્સરના અંદાજિત ૨,૦૨,૨૬૫ દર્દીઓ હતા. આ જ પ્રકારે અન્ય એક પ્રશ્નના ઉત્તર મુજબ ભારતમાં કેન્સરના દર્દીઓમાં ૨૦૧૫ની તુલનાએ વર્ષ ૨૦૧૬માં અને વર્ષ ૨૦૧૬ની તુલનાએ વર્ષ ૨૦૧૭માં થયેલા વધારાની ટકાવારી અનુક્રમે ૪.૫૩ ટકા અને ૪.૫૪ ટકા છે. આ ટકાવારીની સરેરાશના આધારે ગણીએ તો વર્ષ ૨૦૧૮માં ગુજરાતમાં કેન્સરના દર્દીઓની અંદાજીત સંખ્યા ૨,૨૧,૦૦૫ થાય. કુલ ૬.૨૫ કરોડની વસ્તીમાંથી કેન્સરના આટલા દર્દીઓ હોય તો મા કાર્ડ અંતર્ગત આવરી લેવાયા ૩ કરોડ લોકોમાંથી કેન્સરના દર્દીઓની અંદાજિત સંખ્યા ૧,૦૫,૦૦૦ થાય. આટલા દર્દીઓની સારવાર કરવા માટે એનલિસ્ટ થયેલી હોસ્પિટલની સંખ્યા માત્ર ૫૯ છે, જ્યારે તેમાં સેવા આપતા કેન્સર સર્જન, રેડિયોલોજિસ્ટ તથા કિમો થેરેપિસ્ટની સંખ્યા અનુક્રમે ૬૯, ૬૧ અને ૬૦ છે. આમ હજાર દર્દીએ એક સર્જન જ્યારે ૦.૬ રેડિયોલોજિસ્ટ અને ૦.૬ કિમો થેરેપિસ્ટ ઉપલબ્ધ છે.

સરકારને સવાલ

૧. ૩ કરોડ નાગરીકોમાંથી સંભવીત દર્દીઓની સારવાર કરવા માટે ૧૪૪ હોસ્પિટલ અને તેમા ઉપલબ્ધ ડોક્ટરર્સ તેમજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર શું પુરતું છે ?

૨. ખાનગી હોસ્પિટલોમાં આવતા સ્પેશ્યાલિસ્ટ ડોક્ટરો મોટા ભાગે વિઝિટિંગ ડોક્ટરર્સ છે એ હકિકત સાથે સરકાર શું સહમત થયા છે ? જો હા તો શું આ યોગ્ય છે ?

સંદેશ આપની સહાય કરવા સદાય તત્પર

મા કાર્ડ હેઠળ સારવાર લેતા કોઇ પણ દર્દીને હોસ્પિટલ કે અધિકારીઓ આડોડાઇ કરી ધક્કે ચડાવતા હોય તો તમે આ અંગેની તમામ વિગતો સાથેની લેખિત રજૂઆત અહીં આપેલા સરનામે મોકલી શકો છો. આપની દુવિધાનું નિવારણ કરવા માટે સંદેશ તમને શક્ય હશે તે તમામ મદદ કરવા પ્રયત્ન કરશે.