Oct 01,2014 09:30:07 AM IST
 

લીવરને સ્વસ્થ રાખવાના ઉપાયો (હેલ્થટોક)

May 03, 2013 18:09 Supplements > Columnist
 
comment     E-Mail     Print    
 
Viewed: 4795
Rate: 5.0
Rating:
Bookmark The Article

હેલ્થ ટોક - મમતા પંડયા

લીવર અત્યંત વિકટ પરિસ્થિતિઓમાં પણ ટકી રહેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. એંસી ટકા જેટલું ક્ષતિગ્રસ્ત બનેલું લીવર જો તેને અનુકૂળ વાતાવરણ મળે તો પોતાની જાતને ફરીવાર ઊભું કરી શકે છે. તેમ છતાં ઘણાં રોગો એવા છે જે લીવરને અસર કરે છે તેથી લીવરની તંદુરસ્તી જાળવવી જરૂરી છે.

'લીવર' એટલે કે 'યકૃત' આપણાં શરીરની મોટામાં મોટી ગ્રંથિ છે. તે વજનમાં આશરે એકથી સવા કિલો જેટલું વજન ધરાવતી હોય છે. શરીરમાં ઉદરના જમણાં ભાગ પર તે આવેલી હોય છે. તેના કોષો 'હિપેટોસાઇટસ' તરીકે ઓળખાય છે. આ કોષો દેખાવમાં સમાન પરંતુ કાર્યમાં ભિન્ન હોય છે. તે વિવિધ પ્રકારના કાર્યો કરતા હોય છે. તે પાચકરસોનું ઉત્પાદન કરે છે જે પાચનકાર્યમાં મદદ કરે છે તેમજ ચરબી અને એ,ડી,ઇ, કે જેવા ફેટ-સોલ્યુબલ વિટામિનોનું શોષણ કરવામાં ઉપયોગી છે.

લીવર એ જાણે કે રસાયણોનું કારખાનું છે. તે વિવિધ પ્રકારના પ્રોટીન્સ, એન્ઝાઇમ્સ વગેરેને બનાવે છે. લીવર લગભગ બધા જ પોષક-તત્ત્વોનું ચયાપચય કરે છે. તે ગ્લાયકોજન, એ અને ડી જેવા વિટામિન્સ તેમજ લોહતત્ત્વ જેવા કેટલાક ખનીજોનો સંગ્રહ કરે છે. લીવર કુદરતી એન્ટીબાયોટિક્સ પણ બને છે જે શરીરનું રક્ષણ કરે છે. જરૂર પડયે તે રક્તકણો પણ બનાવે છે. લીવરનું સૌથી અમૂલ્ય કાર્ય છે. હાનિકારક તત્ત્વોને નિષ્ક્રિય બનાવીને શરીરની બહાર કાઢવામાં મદદ કરવી. લીવર દવાઓ પર પણ પ્રક્રિયા કરે છે. લીવર અત્યંત વિકટ પરિસ્થિતિઓમાં પણ ટકી રહેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. એંસી ટકા જેટલું ક્ષતિગ્રસ્ત બનેલું લીવર જો તેને અનુકૂળ વાતાવરણ મળે તો પોતાની જાતને ફરીવાર ઊભું કરી શકે છે. તેમ છતાં ઘણાં રોગો એવા છે જે લીવરને અસર કરે છે. તેથી લીવરની તંદુરસ્તી જાળવવી જરૂરી છે.

લીવરને અસર કરનારા રોગોઃ-

લીવરને અસર કરનારા સામાન્ય રોગોમાં સૌ પ્રથમ છે. 'વાઇરલ હેપેટાઇટિસ એ, બી, સી, ડી, ઇ' આ રોગો વાતાવરણ-જન્ય એ,બી, સી, ડી, ઇ હેપેટાઇટિસ વિષાણુઓને કારણે થાય છે. હેપેટાઇટિસ અને ઇ વાઇરસ અશુદ્ધ ખોરાક, દૂધ, પીણાં કે પાણી દ્વારા ફેલાય છે. આ વાઇરસના દર્દીઓ થોડાંક સપ્તાહમાં સાજા થઇ જાય છે.

 હેપેટાઇટિસ બી, સી, ડી વાઇરસ ચેપી રક્ત, જાતીય સંભોગ ચેપવાળા દર્દી સાથેનો ચેપવાળી સીરિન્જ, સોય કે સાધનો, ચેપવાળી માતા દ્વારા ગર્ભસ્થ બાળકને ચેપ લાગવો વગેરેથી ફેલાય છે. હેપેટાઇટિસ 'બી' એ લાંબો સમય કનડતો ચેપ છે. તે ક્રોનિક હેપેટાઇટિસ, સિરોસિસ, લીવરનું કેન્સર કે લીવરનું નિષ્ફળ જવું જેવા પરિણામો લાંબા ગાળે લાવે છે.

 આપણાં દેશમાં લીવર-અમિલિક-એલ્સેસીસ અને હાઇડેટિડ સીસ્ટ જેવી તકલીફ પણ ઘણી જોવા મળે છે. આ રોગો અશુદ્ધ ખોરાક અને પાણી દ્વારા ફેલાય છે.

 સિરોસિસ એ લીવરનો જટિલ રોગ છે અને તે વર્ષો સુધી કરેલા અતિશય મદ્યપાનને કારણે થાય છે. લીવરના કોષોમાં ઇજા થવાને કારણે રક્તવાહિનીઓ પર દબાણ આવે છે જેથી અન્નનળીમાંની રક્તવાહિનીઓ પહોળી થાય છે તે ફાટવાને કારણે લોહીવાળી ઊલટી થઇ શકે છે. તેના કારણે મળ-વિસર્જનનું કાર્ય અટકી શકે છે. આ સિવાય સિરોસિસ ઉદરમાં પાણીનો ભરાવો, મગજમાં સોજો તેમજ કિડની ફેઇલ્યોર જેવી સમસ્યાઓ સર્જે છે. દર્દી બેભાનાવસ્થામાં સરીને મૃત્યુ પામી શકે છે.

 કેટલીક દવાઓ, રસાયણો, પ્રદૂષણકર્તા તત્ત્વો, ધાતુઓ પેસ્ટીસાઇડ્સ, ઇન્સેક્ટીસાઇડ્સ વગેરે પણ લીવરને નુકસાન પહોંચાડે છે.

 દારૂ, ફન્ગિ-ટોવિન્સ (એફલોટોક્સિન), હેપેટાઇટિસ 'બી' વગેરે લીવરને કેન્સરગ્રસ્ત કરી શકે છે. શરીરમાં અન્ય ભાગમાં રહેલા કેન્સરગ્રસ્ત કોપો લીવરમાં પ્રવેશીને 'સેકન્ડરી લીવર કેન્સર' સર્જી શકે છે.

ભારત જેવા ગરીબ દેશોમાં કુપોષણને કારણે પણ લીવરની સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે.

લીવરને તંદુરસ્ત રાખવાના ઉપાયોઃ-

લીવરની સમસ્યાઓ અંગે આપણે ત્યાં ઘણી ગેરમાન્યતાઓ પ્રવર્તે છે. પરંપરાગત રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે વજનમાં ઘટાડો, ભૂખમાં ઘટાડો, અશક્તિ, નબળાઇ, ઝાડા વગેરેને કારણે લીવર નબળું પડે છે. લીવર પોતાની જાતને સ્વસ્થ રાખવા માટે પૂરતું સક્ષમ છે. પરંતુ કેટલાંક રોગો તેના કાર્યને હાનિ પહોંચાડી શકે છે અને લાંબા ગાળે તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે. તેથી દરેક વ્યક્તિએ પોતાના લીવરને સ્વસ્થ રાખવા નીચે દર્શાવ્યા મુજબ ધ્યાન રાખવું જોઇએ.

મદ્યપાન કરવાથી દૂર રહો. ક્યારેક કરવું પડે તો મર્યાદામાં કરો. હેપેટાઇટિસના દર્દીએ એક વર્ષ સુધી મદ્યાપાનથી દૂર રહેવું જોઇએ.

અશુદ્ધ ખોરાક, પાણી, પીણાં વગેરેનું સેવન ના થાય તેનું ધ્યાન રાખો.

શાક, ફળ વગેરેને ધોયા વિના ખાશો નહિ. મીઠાઇ તેમજ અન્ય તૈયાર ખાદ્યો જો ખુલ્લાં રાખ્યા હોય તો તે ખાશો નહિ.

સંતુલિત આહાર ખાઓ જેથી કુપોષણ કે અધિક સેવન ના થાય.

ડોકટરની સલાહ મુજબ જ દવાનું યોગ્ય માત્રામાં સેવન કરો. લીવરને હાનિ કરે એવી દવાઓ જો તમે લેતા હોવ તો લીવરના કાર્યનો ટેસ્ટ કરાવો જેથી દવા બંધ કરવાની જરૂર પડે તો તે બંધ કરી શકાય.

જંતુમુક્ત કર્યા વિનાની સોય, સીરીન્જ કે સાધનો વાપરશો નહિ.

જો બલ્ડ-ટ્રાન્સફયુઝન કરવું પડે તો તે કરાવતા પહેલાં લોહીનો હેપેટાઇટિસ બી અને સી માટેનો ટેસ્ટ કરાવો.

અજાણી વ્યક્તિ સાથે જાતીય-સંભોગ કરવાથી દૂર રહો. આવી સાવચેતી રાખીને હેપેટાઇટિસ બી, સી, ડી, એઇડ્સ તેમજ અન્ય જાતીય રોગોથી બચી શકાય છે.

દરેક વ્યક્તિએ હેપેટાઇટિસ 'બી' નું વેક્સિન લઇને બી અને ડી સામે સુરક્ષા લેવી જોઇએ. આપણાં દેશમાં હેપેટાઇટિસ 'એ' નો ફેલાવો વધારે છે. જો આ ચેપ હોય તો તેનું વેક્સિન તરત લઇ લો.

તમાકુનું સેવન કે ધ્રૂમ્રપાન કરવાથી દૂર રહો.

શક્ય એટલું પ્રદૂષણોથી બચતા રહો.

ઉપર દર્શાવેલા ઉપાયો લીવરના રોગો ઉપરાંત બીજાં ઘણાં રોગો સામે રક્ષણ આપશે. લીવર સ્વસ્થ હશે તો શરીરની રોગપ્રતિકાર-શક્તિ સારી રહેશે.

 
Share This


 
 
   
blog comments powered by Disqus
 
Most Popular
Supplements
View More
 
© Reproduction in Whole or in part without written permission is prohibited.
investorsgrievance@sandesh.com