ધનતેરસ - Sandesh
NIFTY 10,536.70 +20.00  |  SENSEX 34,651.24 +35.11  |  USD 68.0400 -0.08
1.6M
1M
1.7M
APPS

ધનતેરસ

 | 3:49 am IST

વાર્તા । પ્રફુલ્લ શાહ

મારું નામ શાંતિભાઈ. પણ સતત અશાંતિ મારી આસપાસ ભ્રમરની જેમ ગૂંજતી રહેતી! સાચું કહેવાની ટેવ પડી ગઈ. પરિણામે અળખામણો થઈ જતો. મારી આસપાસના વર્તુળમાં, પરિણામે મારા ઘરના સભ્યો મારાથી અમુક વાતો છુપાવતા.

મારો છોકરો આઠમા ધોરણમાં ભણતો, શર્ટના કોલર ઊભા રાખી ફરતો, રાતે જમીને મોમાં પાનનો ડૂચો નાખીને ફરતા મારા પુત્રનું નામ રમેશ. એનો જવાબ સાંભળી મારું માથું ભમી ગયું. હું ગમ ખાઈ ગયો. બે શબ્દો આડાઅવળા બોલાઈ જાય. ઘરમાં કંકાસ થાય, પાડોશીઓને મનોરંજન મળે એ પહેલાં ઝભ્ભો પહેરી ઘરની બહાર નીકળી ગયો. નીચે બંધ દુકાનના ઓટલે શાંત મગજ રાખી જતી આવતી અવરજવર નીરખવા લાગ્યો.

બરફની જેમ ગુસ્સો ઓગળતો ગયો. સ્વસ્થ થઈ વિચારવા લાગ્યો કે મરવા દે જેવા જેમના નસીબ. જ્યાં નસીબમાં જ વિદ્યા ન હોય તો છોકરો શું કરે! પોતે પણ ક્યાં ભણ્યા હતા અને યાદ આવી ગયા મોટા છોકરાનાં પરાક્રમ. પ્રિન્સિપાલ સાહેબ બોલાવ્યા છે એ વાત એમની પત્નીને કરી ત્યારે ક્ષણભર શાંતિભાઈ પોતે જ ડઘાઈ ગયેલા. ગભરાતાં ગભરાતાં શાળાએ જઈ પ્રિન્સિપાલને મળ્યા. ”શાંતિભાઈ, તમારા પુત્રમાં વિદ્યા જ નથી. દરેક વર્ગમાં બબ્બે વર્ષે પાસ થાય છે. પાસ નહીં, પણ પાસ કરવો પડે છે. વર્ગમાં તોફાન કરે છે. રિસેસમાં બેન્ચ ઊંધીચત્તી કરી નાખે છે. શાળામાંથી ઉઠાડી દો તો સારું.”

શાંતિભાઈ પાસે કોઈ વિકલ્પ બચ્યો ન હતો. ભારે હૈયે આ વાત ઘરમાં કરી. મોટા પુત્ર સિવાય સૌ કોઈ દુઃખી હતા. શાંતિભાઈએ બધી ચિંતા છોડી પોતાના ધંધામાં સાથે લઈ લીધો. આજે શાંતિભાઈ ખુશ હતા.

પોતાનો બીજો છોકરો પણ મોટા પુત્રની જેમ ભણતર પૂરું નહીં કરી શકશે એનો અંદાજ આવી જતાં ખિન્ન મને ઊભા થઈ પાનના ગલ્લા તરફ જઈને ઊભા રહ્યા. શાંતિભાઈને જોતાં જ પાનવાળાએ પૂછી લીધું કે પાન એક કે બે? શાંતિભાઈએ ઈશારાથી એક પાનનો ઓર્ડર આપ્યો અને એમનું મનપસંદ ગીત સાંભળતાં ચહેરા પર રોનક ફરી વળી. કેમ છો કાકા એ પ્રશ્ન પૂછાતાં શાંતિભાઈ વાસ્તવિકતા પર આવ્યા. પરેશને જોતાં જ એમના મન પર પ્રસન્નતા ફરી વળી. ગરીબ ઘરનો સ્વમાની છોકરો ભણવામાં હોશિયાર અને મહેનતુ. ભણતરની સાથે નાનાં-મોટાં કામ કરી બે પૈસા કમાઈ લેતો એટલે જ શાંતિભાઈને એના પ્રત્યે લાગણી થતી હતી. અધૂરામાં એમના બંને છોકરાં ભણવામાં ઢ નીકળ્યાં.

દિવાળીના દિવસે પરેશ શાળામાં રજા હોય એટલે ફટાકડાનો નાનો ધંધો કરતો હતો. ઘરમાં ફટાકડા લાવી દુકાને દુકાને, સગાં-સંબંધીઓને ઘરે જઈ ફટાકડાં વેચવાનો ધંધો કરતો હતો. આ વાતની શાંતિભાઈને ખબર પડી તે ખુશ થઈ ગયા. તેઓ તેના ઘરની આર્થિક પરિસ્થિતિ જાણતા હતા એટલે તેઓ પોતે તેના ઘરે ગયા અને કહ્યું કેે, દિવાળીમાં ફટાકડાનો ધંધો કરવા માટે પૈસા આવીને લઈ જજે, શરમાતો નહીં. શાંતિભાઈ જાણતા હતા કે સમાજ હંમેશા ઊગતા સૂર્યની પૂજા કરતો હોય છે. ગરીબ માણસને ઉછીના પૈસા આપતાં સામાન્ય રીતે સૌ ડરે છે. કારણ આપેલા પૈસા પાછા મળવાની આશા હોતી નથી એવું સૌ સાધારણ રીતે માનતાં હોય છે.

પરેશની મા શાંતિભાઈન દૂરની બહેન પણ થતી હતી એટલે રાખડી બાંધવાનો સંબંધ હતો. એમાં છોકરાંઓ ભણવામાં હોશિયાર એટલે એમના પ્રત્યે લાગણી રહેતી. ”મસાલા પાન ખાઈશ ને?” સહજતાથી શાંતિભાઈએ પૂછયું. પરેશે ના પાડી. ”આટલી રાત્રે ક્યાં ફરવા નીકળ્યો?” પાન મોંમાં મૂકતાં પૂછયું. ”કાકા, તમે કહ્યું હતું ને કે દિવાળીનાં…” શાંતિભાઈને આખી વાતનો તાળો મળતાં વચ્ચેથી બોલી ઊઠયા, ”હા, બરાબર, ચલ ઘરે.” કહી પરેશના ખભે હાથ મૂકી ચાલતાં ચાલતાં ઘરના સભ્યોના ખબરઅંતર પૂછી લીધાં.

શાંતિભાઈને જોતાં ઘરના સભ્યોની કલબલ બંધ પડી ગઈ. પરેશ પલંગ પર બેસી ગયો. ”પરીક્ષાનું પરિણામ શું આવ્યું?” ”પાસ થયો પાંચમા નંબરે.”

જવાબ સાંભળી પત્નીને કહ્યું, ”સાંભળ્યું છે?” ખરો ઈશારો તો પોતાના છોકરા માટેનો હતો. ”ચલ આ ખુશીમાં આઈસક્રીમ ખાઈ લે. મને આનંદ થયો બેટા…” બાજુમાં બેસતા શાંતિભાઈએ વ્યથિત અવાજે કહ્યું. આઈસક્રીમના બે કપ શાંતિભાઈની પત્ની લાવીને ઊભી. એક પરેશને આપ્યો અને બીજો શાંતિભાઈને આપ્યો. પરેશ મનમાં મૂંઝાઈ રહ્યો હતો કે કાકા આડીઅવળી વાત કરે છે, પણ પૈસાની વાત કેમ કરતા નથી. ઘડિયાળમાં જોયું. કલાક થઈ ગયો હતો. તે ઊભો થતાં બોલ્યો, ”કાકા જાઉં છું.” ”કેમ, અમસ્તો જ આવ્યો હતો ને? ઘરે સૌ મજામાં છે ને?” ”હા કાકી.” શાંતિભાઈએ ઊભા થઈને પૂછયું કે, કેટલા પૈસાની જરૂર છે. પરેશે થોથવાતાં થોથવાતાં કહ્યું કે હજાર રૂપિયા ચાલશે. શાંતિભાઈએ મોટા પુત્ર પ્રવીણને કબાટમાંથી બે હજાર રૂપિયા કાઢવાનો હુકમ કર્યો. બે હજાર રૂપિયા પરેશને હાથમાં આપી ઉત્સાહથી કહ્યું કે બીજા જરૂર પડે તો ઓફિસે આવીને લઈ જાય.

દિવાળીના દિવસો જેમજેમ નજીક આવતાં ગયાં તેમ તેમ શાંતિભાઈની દોડાદોડી વધી ગઈ. બજારનો નિયમ કે દિવાળી પહેલાં આખા વર્ષનો હિસાબ પતી જવો જોઈએ. શાંતિભાઈનું નામ દલાલ તરીકે ઈજ્જતભર્યું હતું. એમનો રેકોર્ડ હતો કે એમના દ્વારા વહેંચાયેલાં માલનો હિસાબ ક્યારેય પણ બાકી રહેતો નહીં. ધનતેરસે તો શાંતિભાઈ કડક ઝભ્ભો, કડક સફેદ ટોપી, સફેદ બંડી, સોનેરી ફ્રેમનાં ચશ્મા અને મોઢામાં પાન એક રૂઆબદાર પ્રભાવ પાડતાં આવો વટ જળવાઈ રહે એ માટે રાતના મોડે સુધી બેસી હિસાબની લેતીદેતી પૂરી કરતાં.

શાંતિભાઈ સવારથી જ વ્યસ્ત હતા. બપોરનું ભોજન ઘરે જવાને બદલે ઓફિસમાં મગાવી લીધું હતું. રાત્રિના દસ થઈ ગયા હતા. સાત વાગે ઘરે પહોંચતાં શાંતિભાઈના ઘરેથી બે-ત્રણ વાર ફોન આવી ગયા હતા. ત્યાં જ ફોનની ઘંટકી રણકી. શાંતિભાઈને ગુસ્સો આવી ગયો. પ્રવીણને ઈશારાથી કહ્યું કે રિસીવર ઉપાડે ફોન પરેશનો હતો. એટલે પ્રવીણે રિસીવર આપતાં કહ્યું કે, પ્રવીણ છે ફોન પર શું વાત થાય છે તે સાંભળવા પ્રવીણના કાન સાપોલિયાની જેમ તે તરફ સરકવા લાગ્યા, પણ શાંતિભાઈએ ટૂંકાણમાં પતાવ્યું. શાંતિભાઈએ કહ્યું કે, કાલે આવો પૈસાની જરૂર હોય તો ઘરે જઈને લઈ લે. પ્રવીણે આડકતરી રીતે પૂછવા પ્રયત્ન કર્યો કે ફોન કેમ આવ્યો હતો. કોઈ જવાબ ના મળતાં તે વિચારોના વમળમાં ખેંચાવા લાગ્યો.

આખરે અગિયાર વાગે ઓફિસ વધાવી. રસ્તામાં હિસાબ-કિતાબની વાતો ચાલતી હતી, એટલે પ્રવીણના મનમાં ચાલતી ચટપટી મનમાં જ રહી ગઈ, પણ એને અનુમાન લગાવી દીધંુ કે, પરેશને આપેલા પૈસા પાછા નહીં આવે. પરેશની મમ્મીને દવાખાનામાં દાખલ કરી હતી.

જમતી વખતે આડીઅવળી વાત ન કરવી એ શાંતિભાઈનો નિયમ હતો. જમ્યા પછી સોફા પર બેસી સમાચાર જોઈ રહ્યા હતા. શાંતિભાઈની પત્નીએ કહ્યું કે, પરેશનો ફોન આવ્યો હતો. જવાબમાં શાંતિભાઈએ કહ્યું કે, ઓફિસે પણ ફોન આવ્યો હતો. ”શું વાત થઈ?” ”ખાસ કશું બોલ્યો નહીં. મને મળવા માગતો હતો. કાલે બોલાવ્યો છે રાતે.” ટી.વી. જોતાં જોતાં જ જવાબ આપ્યો. ”પણ કાલે ધનતેરસ છે.”

”તો શું થયું ઘરના દરવાજાં બંધ છે?” અકળાઈને શાંતિભાઈએ પત્નીને પૂછયું.

”પપ્પા પરેશભાઈ બપોરે ઓફિસ આવ્યા હતા, પણ તમે મોન્ટેક્સમાં હિસાબ કરવા ગયા હતા.”

”તો અત્યારે કહે છે.”

”પણ સમય ક્યાં હતો. સાંજે આવવાનું કહ્યું હતું, પણ એને હોસ્પિટલ એની મમ્મી પાસે જવાનું હતું. પૈસા માટે કહ્યું પણ તેને ના પાડી, પણ પપ્પા મને લાગે છે કે આપણા પૈસા પાછા આવવા મુશ્કેલ છે. એની મમ્મીને દવાખાનામાં દાખલ કરી છે એટલે.”

વચ્ચે શાંતિભાઈ બોલી ઊઠયા, ”તું તો અંતરયામી થઈ ગયો. કારણ વગરનાં તુક્કા ના લગાવ.”

”પપ્પા આ તો અનુમાન લગાવ્યું.”

”તેં એને પૂછેલું કે?”

”ના.”

”ઠીક છે.”

વાતનું વતેસર થઈ જશે અને વાત આડા પાટે જઈ રહી છે એ જોઈ શાંતિભાઈની પત્નીએ કહ્યું, ”પૂજાની વસ્તુ લાવીને મૂકી છે જરા જોઈ લેજો. પૂજા કરવા મહારાજ રાતે નવ વાગે આવવાના છે.”

”સારું, પણ યાદ કરાવજો, નવના દસ ના વગાડે.” આજે ધનતેરસ હતી. શાંતિભાઈ ખુશ હતા. બજારનો હિસાબ પતી ગયો હતો. કામકાજ હતું નહીં. બપોરે ચાર વાગે ઘરે આવી ગયા હતા. છોકરાઓ લાઈટના તોરણો લગાવી રહ્યા હતા. ઘર ચોખ્ખું જોઈ પ્રસન્નતા તેમના ચહેરા પર છવાઈ ગઈ હતી. તેમની પત્નીએ ધીમેથી કહ્યું, ”તમને સમય હોય તો મંદિર જતાં આવીએ. પહેલાં પરેશની મમ્મીની ખબર કાઢીને આવીએ, પછી મંદિરે.”

”ઠીક છે.”

”પપ્પા હું પણ આવું છું ગાડી લઈને.”

”ઠીક છે તૈયાર થાવ.” કહી શાંતિભાઈ તૈયાર થવા ગયા.

કાકા, કાકીને જોતાં પરેશના મુખ પર પ્રસન્નતાની લહેર ફરી વળી. શાંતિભાઈએ તથા તેમની પત્નીએ પરેશની મમ્મીને તબિયતના સમાચાર પૂછયા. આડીઅવળી વાતો કરી ઊભા થતાં શાંતિભાઈએ પરેશની મમ્મીને પૈસા આપવા હાથ લંબાવ્યો, પણ તેમને પૈસા લેવાનો ઈનકાર કર્યો. શાંતિભાઈએ જતાં જતાં રાતે ઘરે આવી દવાના પૈસા લઈ જવાનું જણાવતાં કહ્યું કે, ”ભલે તારી મા ના પાડે, તું આવીને લઈ જજે.” પરેશે હસતાં હસતાં કહ્યું, ”જોઈશ.”

પ્રવીણ દવાખાનામાં આ બધું ઉત્સાહથી જોઈ રહ્યો હતો. એને તો માની લીધું હતું કે પરેશ ખિસ્સામાંથી પૈસા કાઢીને આપશે અથવા પૂછશે કે કાકા પૈસા પાછા આપવા ક્યારે આવે? એના બદલે બાપાએ પૈસા લેવા ઘરે બોલાવ્યો!

રાત્રીના આઠ થયા હતા. પૂજાની તૈયારી તથા ગોઠવણીની ધમાલ ચાલી રહી હતી. શાંતિભાઈના બહેન-બનેવી તથા ભાઈ-ભાભી તેમજ તેમના છોકરાંઓથી ઘરમાં ધમાલ છવાઈ ગઈ હતી. સૌ પૂજા કરાવવા આવનાર મહારાજની રાહ જોઈ રહ્યા હતા.

સૌની નજર પરેશ પર પડી. ”આવ પરેશ.” શાંતિભાઈએ ઊમળકાથી આવકાર આપ્યો. પ્રવીણના પેટમાં તેલ રેડાયું. કંઈ અક્કલ જેવું છે જ નહીં. ધનતેરસના દિવસે પૈસા લેવા અવાતું હશે? કોઈ તો કહેવા ખાતર કહે, પણ આપણામાં વિવેક જેવું હોય કે નહીં? મનોમન બબડતાં પરેશ સામે મોં બગાડતાં જોયું.

બારણામાં ઊભેલા પરેશને જોઈ શાંતિકાકાએ કહ્યું, ”કાકા જરા જલદી છે કહી ખિસ્સામાં હાથ નાખી પૈસા કાઢી પાસે ઊભેલા શાંતિભાઈને પૈસા આપતાં કહ્યું કે સાંજે પૈસા પાછા આપવા આવવાનો હતો, પણ તેઓ મંદિરે જવાના હોવાથી લેટ થયો. દવાખાનામાં પૈસા પાછા આપે તે સારું ના લાગે.”

”અરે તારા પૈસા ક્યાં જવાના હતા” કહી પરેશની પીઠ થાબડતાં પ્રવીણ સામે જોઈને કહ્યું, ”પૈસા લેવાવાળા ઘણાં મળ્યા, પણ પરેશ જેવા બહુ ઓછા હોય છે પાછા આપવાવાળા, પ્રવીણભાઈ!” કહી શાંતિભાઈ જતાં પરેશને જોઈ રહ્યા.