આખરે ગુરુદેવ અને બાબાસાહેબે માતૃભાષામાં શિક્ષણ કેમ લીધું ? - Sandesh
  • Home
  • Columnist
  • આખરે ગુરુદેવ અને બાબાસાહેબે માતૃભાષામાં શિક્ષણ કેમ લીધું ?

આખરે ગુરુદેવ અને બાબાસાહેબે માતૃભાષામાં શિક્ષણ કેમ લીધું ?

 | 12:54 am IST

કરન્ટ અફેર :-  આર.કે.સિંહા

નવી એજ્યુકેશન પોલિસી -૨૦૨૦ની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. તેના વિવિધ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા તો થશે. પરંતુ તેણે એક મોટી અને મહત્ત્વપૂર્ણ દિશામાં પગલાં ભરવાનો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, નવી શિક્ષણનીતિમાં, માતૃભાષા, સ્થાનિક અથવા પ્રાદેશિક ભાષા, પાંચમા વર્ગ સુધી સૂચનાનું માધ્યમ રાખવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. તેને વર્ગ આઠ કે તેથી આગળ પણ લંબાવી શકાય તેમ છે. વિદેશી ભાષાઓનો અભ્યાસ સેકન્ડરી સ્તરથી કરવામાં આવશે. નવી શિક્ષણનીતિમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે, ‘વિદ્યાર્થીઓને કોઈ પણ ભાષા માટે, દબાણ કરવામાં આવશે નહીં.’

આ વખતે ફ્રીથી સાબિત થયું છે કે, જ્યારે બાળકને તેની માતૃભાષામાં ખૂબ જ આરામદાયક રીતે શીખવવામાં આવે ત્યારે તે તરત જ તેને ગ્રહણ કરે છે. જેવું તેને માતૃભાષાને બદલે બીજી ભાષામાં શીખવવામાં આવે ત્યારે ગડબડ શરૂ થાય છે. જે બાળકો શરૂઆતમાં જ પોતાની માતૃભાષામાં ભણવાનું શરૂ કરે છે, તેમના માટે શિક્ષણક્ષેત્રે આગળ વધવાની શક્યતા ઘણી વધુ પ્રબળ હોય છે. એટલે કે બાળકો, માતા-પિતા, ભાઈ-બહેન, ઘરના મિત્રો સાથે જે ભાષામાં વાત કરે છે, તે વાંચવામાં તેને વધુ સગવડ રહે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી, અંગ્રેજી માધ્યમને કારણે, શાળાના લેન-દેનના કારણે, અખિલ ભારતીય રૂપ ધારણ કર્યું છે. શું તમે જાણો છો કે, જમ્મુ-કાશ્મીર અને નાગાલેન્ડની તેમની તમામ શાળાઓમાં શિક્ષણનું એક માત્ર માધ્યમ માત્ર અંગ્રેજી કર્યું હતું. મહારાષ્ટ્ર, દિલ્હી, તમિલનાડુ, બંગાળ સહિતનાં કેટલાંક અન્ય રાજ્યોમાં વિદ્યાર્થીઓને વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો હતો કે, તેઓ અંગ્રેજીને તેમનું અધ્યયન માધ્યમ તરીકે રાખી શકે. એટલે કે તેમને તેમની માતૃભાષાથી દૂર કરવા સરકારી સ્તરે પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ આ સ્થિતિ હવે પૂરી થઈ ગઈ છે.  કોઈ પણ દેશ ત્યારે જ ઝડપથી આગળ વધી શકે છે, જ્યારે તેના ગામમાં તેને, તેની પોતાની ભાષામાં અભ્યાસ શરૂ કરવાનો લહાવો મળે છે. જો બાળકોને નર્સરીથી માંડીને પાંચમા ધોરણ સુધી તે જ ભાષામાં પ્રાથમિક શિક્ષણ આપવામાં આવે , જે ભાષામાં તેને તેના માતા અને દાદા-દાદી સાથે તેમના ઘરમાં બોલવાનું પસંદ કરે છે. તો તેના કરતા વધુ સારુ શું હોઇ શકે !

તમને ઘણી સેલિબ્રિટીઝ મળશે, જેમણે જીવનના વિવિધ ક્ષેત્રમાં પોતાને માટે વિશેષ સ્થાન મેળવ્યું છે, જેમણે એમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ તેમની માતૃભાષામાં લીધું છે. આમાં ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરથી માંડીને પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્રપ્રસાદ અને બાબાસાહેબ આંબેડકરનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું પ્રારંભિક શિક્ષણ ઉત્તર કોલકાતામાં તેમના ઘરેથી શરૂ થયું હતું. તેમના પરિવારમાં બંગાળી ભાષા બોલાતી હતી. તેમણે જે શાળામાં પ્રવેશ મેળવ્યો તે શાળામાં સૂચનાનું માધ્યમ બંગાળ હતું. એટલે કે બંગાળની ભૂમિની ભાષા બંગાળી છે. દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્રપ્રસાદે પ્રારંભિક શિક્ષણ બિહારના સિવાન જિલ્લાના તેમના ગામ જીરાદેઇમાં મેળવ્યું હતું. ત્યાં સુધી અંગ્રેજીનું નામોનિશાન નહોતું. તેમણે શાળામાં હિન્દી, સંસ્કૃત અને ર્પિશયનનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે ઉચ્ચ શિક્ષણ કોલકાતાના પ્રેસિડેન્સી કોલેજમાંથી કર્યું છે. બાબા સાહેબે તેમનુ પ્રાથમિક શિક્ષણ, મહારાષ્ટ્રના સાતારાની એક સામાન્ય શાળામાંથી મેળવ્યુ હતુ. અહી સૂચનાનું માધ્યમ મરાઠી હતું. ભારતના ટોચના એન્જિનિયરિંગ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રમાં કાર્યરત લાર્સન અને ટુબ્રોના અધ્યક્ષ એવા એ.વી. નાયક દક્ષિણ ગુજરાતના છે. તેમને તેમના ઇનદહલ ગામની પ્રાથમિક શાળામાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યાં તેમણે પાંચમી સુધી ગુજરાતી, હિન્દી, સામાજિક વિજ્ઞાન જેવા વિષયોનો અભ્યાસ કર્યો. અંગ્રેજી સાથેનો તેમનો સંગઠન આઠમા ધોરણમાં આવ્યા પછી સ્થાપિત થયો. તાતા ગ્રૂપના નવા અધ્યક્ષ નટરાજન ચંદ્રશેખરનના નામની ઘોષણા કરવામાં આવી, ત્યાર બાદ કેટલાંક અખબારોએ તેમના જીવનનો પરિચય આપતા લખ્યંુ કે, ચંદ્રશેખરનજીએ તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ તેમની માતૃભાષા તમિલમાં લીધેલું છે. તેમણે ત્રિચીની પ્રાદેશિક ઇજનેરી કોલેજ (આરઈસી)થી શાળા પછી એન્જિનિયરિંગની ડિગ્રી મેળવી હતી. આ માહિતી પોતાનામાં મહત્તાવપૂર્ણ હતી. આ દૃષ્ટિકોણથી તે વિદ્યાર્થી કે, જેણે તમિળ ભાષામાંથી સ્કૂલનું શિક્ષણ લીધું છે. તે પછીથી અંગ્રેજીમાં પણ માસ્ટર થઈ ગયો હતો, અને કારકિર્દીના શિખરને સ્પર્શી ગયાં હતાં.

અલબત્ત, એડ ગુરુના પિતા અને ગીતકાર પ્રસૂન જોશી, ઉત્તરપ્રદેશમાં સરકારી શાળાના શિક્ષક હતા. તેથી તેઓને ઘણી જગ્યાએ સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવતા હતા. આને લીધે પ્રસૂને શુદ્ધ હિન્દી માધ્યમથી મેરઠ, ગોપેશ્વર, હાપુર વગેરેની સરકારી શાળાઓમાં પોતાનું ભણતર શરૂ કર્યું. તેઓ કહે છે કે, જો તેઓ શાળાના દિવસો દરમિયાન હિન્દીનો યોગ્ય રીતે અભ્યાસ ન કરતા હોત તો તેઓ એડની દુનિયામાં પગ જમાવી શક્યા ન હોત.

ભારતની અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓમાં ભણવાની, આંધળી દોડના કારણે મોટાભાગનાં બાળકો વાસ્તવિક શિક્ષણ મેળવવાની ખુશીથી વંચિત છે. સમસ્યા એ છે કે, મોટાભાગના અંગ્રેજી માસ્ટર્સ અંગ્રેજી વ્યાકરણથી જ જાગ્રત નથી. જો તમે ફ્ક્ત ત્યારે જ વાસ્તવિક શિક્ષણનો આનંદ માણી શકો છો, જ્યારે તમે તમારી માતૃભાષામાં પાંચમા ધોરણ સુધીનું શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું હોય. આવા નસીબદાર લોકોમાં હું પણ શામેલ છું અને મને તેનો ગર્વ છે.

અહી સ્પષ્ટ કરી દઉં કે, અંગ્રેજી માટેનો કોઈ વિરોધ નથી. અંગ્રેજી શિક્ષણ કે અધ્યયન અંગે પણ વાંધો નથી. મુદ્દો એ છે કે, જ્યારે આપણે આપણી માતૃભાષામાં પ્રાથમિક શિક્ષણ વિશે ગંભીર થઈશું, પછી ભલે તે હિન્દી, તમિલ, બંગાળી આસામી, ઉડિયા, તેલુગુ, મલયાલમ, મરાઠી, ગુજરાતી ? હવે નવી શિક્ષણનીતિના અમલ સાથે પરિસ્થિતિ બદલાશે. હમણાં સુધી, અમે બાળકોને યોગ્ય રીતે શિક્ષણ આપી રહ્યા ન હતા. હા, તેઓને શિક્ષણના નામે પ્રમાણપત્રો મળ્યાં. શિક્ષણનો અર્થ જ્ઞાન. બાળકને જ્ઞાન ક્યાંથી મળ્યું ? અમે તેમને નોકરી માટે તૈયાર કરીએ છીએ. દુર્ભાગ્યવશ અમારે અહીં શાળામાં કે કોલેજમાં બાળકોને માતૃભાષા સિવાયની અન્ય ભાષાઓમાં ભણાવવું એ તેમના પર અન્યાય કરતાં ઓછું નથી. માનસિક રીતે હેરાન કરવા સિવાય બીજું શું છે ?

શિક્ષણનો મુખ્ય હેતુ શો હોવો જોઈએ ? તૈતરેય ઉપનિષદ અને અન્ય શાસ્ત્રોમાં શિક્ષણનો પ્રથમ ઉદ્દેશ બાળકને માનવ બનાવવાનો છે. બીજો તેને એક સારા નાગરિક બનાવવાનો છે અને ત્રીજો કુટુંબનું પાલનપોષણ કરવાનો છે, અને અંતિમ સુખ પ્રાપ્ત કરવાનો છે. આપણી સંસ્કૃતિમાં જીવનમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ આ ચાર ઉદેશ્યનો આધાર છે. શું ઉપરોક્ત લક્ષ્યો આપણા દેશના કરોડો બાળકોને મળતા શિક્ષણ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે ? ના. અહીં, વ્યવસાય અથવા નોકરી એ શિક્ષણનું લક્ષ્ય હતું. જ્યારે આપણે આ પ્રકારની વિચારસરણીથી શિક્ષણનો પ્રચાર કરીએ છીએ, ત્યારે માતૃભાષાને અવગણવી સ્વાભાવિક છે. જો કે, હવે લાગે છે કે, પરિસ્થિતિ બદલાશે.

(લેખક ભૂતપૂર્વ સાંસદ છે)

નીચે આપેલી લીંક પર ક્લિક કરીને જોડાઓ સંદેશ ન્યૂઝ સાથે.

તમે અમને ફેસબુક, ટ્વીટર, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુ ટ્યુબ પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી શકો છો.

લેટેસ્ટ ન્યૂઝ અપડેટ્સ તમારા ફોન પર સૌથી પહેલા મેળવવા માટે આજે જ ડાઉનલોડ કરો Sandeshની નવી મોબાઇલ એપ્લિકેશન