કાંધલજી મેર   - Sandesh

કાંધલજી મેર  

 | 11:00 pm IST

ચારસો વર્ષ જૂની એક વાત છે, તે વખતે હજુ ઢાંક અને ઘૂમલી નગરની દેવભોમકા જેઠવા રાણાઓના હાથમાં હતી.

રાણાના દરબારમાં કાંધલજી નામે બરડાના ગામ ઓડદરનો એક મેર અમીર હતો. કાંઇક કારણથી કાંધલજીનું મન જેઠવાની સાથે દુખાયેલું, તેથી પોતે જૂનાગઢના રા’ના દરબારમાં જઇને રીસામણે રહ્યા હતા.

રા’ના ઘરમાં તે વખતે જેઠવા રાણાની કન્યા હતી. એ રાણીને એક કુંવર અવતર્યો. રા’એ તો ઠીક લીધી કે જેઠવાની પાસેથી કુંવરપછેડામાં ઢાંક શહેર લેવું. જેઠવો વિચારમાં પડયો. પોતાની પુરાતન રાજધાની ઢાંક કેમ અપાય? જેને ભીંતડે ભીંતડે નાગાજણ બાપુએ શાલિવાહનની સતી રાણીના હાથની સોનાની ગાર કરાવેલી, એ દેવતાઇ નગરી ઢાંક કેમ દેવાય? જ્યાં પૂર્વજદેવે ભાટને માથાનું દાન દીધું, જ્યાં મસ્તક વિનાનું ધડ લડયું, મૂંગીપુરનો ધણી શાલિવાહન જ્યાંથી ભોઠો પડીને ભાંગ્યો, એ અમરભૂમિ ઢાંક કેમ અપાય? પાંચસો વર્ષની બંધાયેલી માયામમતાને તોડવાનો વિચાર કરતાં જ જેઠવાની નસો તૂટવા લાગી. બીજી બાજુ જમાઇના રિસામણાનો ડર લાગ્યો, દીકરીના દુઃખની ચિંતા જાગી. રા’ના હુમલાની ફળ પેઠી.

આખરે જેઠવાને બારી સૂઝી. એને લાગ્યું કે કાંધલજી મારી આબરૂ રાખશે; રિસાયો છે તોય ઢાંકની બેઆબરૂ એ નહીં સાખે. માતાની લાજ જાય ત્યારે દીકરો રિસાઇને બેઠો નહીં રહે. એણે રા’ને કહેરાવ્યું: ”અમારા કાંધલજીભાઇ ત્યાં છે. આ બાબતમાં એ જે કરે તે અમારે કબૂલ રહેશે.”

રા’ને એટલું જ જોતું હતું. કાંધલજી તો આપણો આશ્રિત છેડઃ એ બીજું બોલે નહીં એવો વિચાર કરીને કચેરીમાં કાંધલજીભાઇને રાણાનો કાગળ વંચાવ્યો. વાંચીને ગર્વથી, પ્રેમથી, ભક્તિથી કાંધલજીની છાતી એક વેંત પહોળી થઇ, અને એના અંગરખાની કસો કડડ કડડ તૂટવા લાગી. અંતર્યામી અંતરમાં બોલી ઊઠયોઃ ”વાહ, મારા ધણી! તેં તો મને ગિરનારને આંગણે ઊજળો કરી બતાવ્યો.”

”કેમ, કાંધલજીભાઇ!” રા’એ હસીને પૂછયું: ”જોયાં તમારા જેઠવાનાં જોર?”

ધોળીધોળી સાગરના ફીણ જેવી દાઢી ઝાપટીને કાંધલજી બોલ્યાઃ ”બાપ ! મારો ધણી તો ગાંડિયો છે. ઢાંક તો અમારી મા કહેવાય. એને જવાબ દેતા ન આવડયું. દીકરીનાં માંગાં હોય, પણ માનાં માંગાં ક્યાંય દેખ્યાં છે?” એટલું જ બોલતાં તો એની આંખમાં અંગારા મેલાઇ ગયા.

રા’નું રૃંવાડેરૃંવાડું ખેંચાઇને ઊભું થઇ ગયું. એણે કહ્યું: ”કાંધલજી, જૂનાગઢના રોટલા તો બહુ દી’ ખાધા. હવે ભાગવા માંડય. ત્રણ દિવસની મહેતલ આપું છું. ચોથે દિવસે તું જ્યાં હોઇશ ત્યાંથી ઝાલીને તારા પ્રાણ લઇશ.”

કાંધલજી ઊભો થયો. ભેટમાં તરવાર હતી તે ખેંચી કાઢીને એની પીંછીથી ત્યાં ને ત્યાં ભોંય ઉપર ત્રણ લીટા કર્યા. અક્કેક લીટો કરતો ગયો અને રા’ની સામે જોઇ બોલતો ગયોઃ ”આ એક દિવસ, આ બે દિવસ અને આ ત્રણ દિવસ. જૂનાગઢના રા’! તારી મહેતલના ત્રણ દિવસ પૂરા થઇ ગયા. લે હવે, આવ પડમાં, કર ઘા. મેરને મરતાં કેવુંક આવડે છે તે જોઇ લે.”

”હાં! હાં! હાં! કાંધલજી!” બોલતી આખી કચેરી ઊભી થઇ ગઇ.

રા’એ કહ્યું: ”તુંને એમ મારું તો તો જગત કહેશે કે આશ્રિતને ઘરમાં ઘાલીને માર્યો, માટે ભાગવા માંડય.”

ઘોડી ઉપર ચડીને કાંધલજી ચાલી નીક્ળ્યો. સાથે પોતાનો જુવાન ભાણેજ એરડો હતો. ચાલતાં ચાલતાં, ઘડીઓ વણથળી ગામને પાદર નીકળી.

તે દિવસે ગામમાં નવસેં નાઘોરી’ વરો પરણવા આવેલા. અત્યારે વરરાજા અને જાનૈયાઓ ગામબહાર દિશા- દાતણ કરવા નીકળેલા છે. ઢોલ ધ્રબૂકે છે ને કેટલાક જાનૈયાઓ પટ્ટાબાજી ખેલે છે. ગામને ગોંદરે રમાતી આ વીર-રમતો સહુના કાળજામાં શૌર્યનાં સરણાં વહાવી રહી છે. માર્ગે નીકળતા સેંકડો વટેમાર્ગુ એ રમતો નીરખવા થંભી ગયા છે. એવે ટાણે આ ચાર-પાંચ ઘોડેસવાર કાં ઝપાટાભેર ભાગ્યા જાય છે? ઘોડીઓનાં મોઢાંમાં ફીણ છૂટયાં છે, ઘોડીઓ પરસેવે નીતરી રહી છે, તોય કાં અસવાર એના ડેબામાં એડી મારતાં આવે છે? પાંચેય આદમીના હાથમાં ઉઘાડાં ખડગ કેમ છે?

દોડી જઇને નવસો નાઘોરી વરરાજા આડા ર્ફ્યા. ઘોડીની લગામો ઝાલી રાખી. ચમકીને કાંધલજી બોલ્યાઃ ”તમે મને ઓળખો છો?”

નાઘોરી કહેઃ ”ઓળખીએ છીએ. તમે અમારા મહેમાન એ જ મોટામાં મોટી ઓળખાણ. ગામને પાદરથી આજ તો તમ જેવો મહેમાન કસુંબો લીધા વિના ન જઇ શકે.”

કાંધલજીએ કહ્યું: ”ભાઇ! તમે તમારી મેળે જ હમણાં ના પાડશો. મારી વાંસે જૂનાગઢની વહાર ચડી છે.”

”ત્યારે તો, ભાઇ હવે રામરામ કરો! હવે તો જઇ રહ્યા! જાવા દઇએ તો નાગોરીની જનેતામાં કંઇક ફેર પડયો જાણજો.”

”અરે બાપુ! તમારે ઘરે આજ વિવા છે. ગજબ થાય.”

”વિવા છે માટે જ ફૂલદડે રમીશું. કંકુના થાપા તો વાણિયા-બ્રાહ્મણના વિવાહમાંયે હોય છે. આપણને તો લોહીના થાપા જ શોભે.”

નાઘોરીઓએ આખી વાત જાણી લીધી. કાંધલજીને કોઠાની અંદર પૂરી દીધા. અને નવસેં મીંઢળબંધા નાઘોરીઓ ગામને પાદર તરવાર ખેંચીને ખડા થઇ ગયા. જૂનાગઢની ફેજ આવી પહોંચી. સંગ્રામ મચ્યો. સાંજ પડી ત્યાં નવસોયે મીંઢળબંધા વરરાજાઓ લોહીની કંકુવરણી પથારી કરીને મીઠી નીંદરમાં પડયા. કોઇ કદીયે ન જગાડે એવી એ નીંદર, એવી નીંદર તો નાઘોરણોની સુંવાળી છાતી ઉપરેય ન આવત.

કોઠા ઉપર બેઠાં બેઠાં કાંધલજીએ કસુંબલ ઘરચોળાવાળી જોબનવંતી નાઘોરણોને હીબકાં ભરતી ભાળી, મોડિયાનાં મોતી વીંખતી વીંખતી તરુણીઓનાં વેણ સાંભળ્યાં:

”આપણા ધણીઓનો કાળ હજી આંહીં બેસી રહ્યો છે!” એ સાંભળીને કાંધલજીએ કોઠા ઉપરથી પડતું મેલ્યું. તરવારની ગાળાચી કરી, પોતાનું માથું ઉતારીને નીચે મૂક્યું. ભે ભુજામાં બે તરવારો લીધીઃ અને ધડ ધીંગાણામાં ઊતર્યું. લશ્કરને એક ગાઉ સુધી તગડયું. સીમાડા માથે કોઇએ ગળીનો ત્રાગડો નાખી ધડને પાડયું અને માથું દરબારગઢમાં રહ્યું.

તું કાંધલજી કાટક્યો, ફેજાં અંગ ફેલે,

કાળુઓત મીંડો કિયો, ઘોડાં અંગ ઘેરે.

(હે કાળુ મેરના પુત્ર કાંધલજી, તું ફેજ ઉપર તૂટી પડયો અને તારા થોડા ઘોડેસવારથી તેં શત્રુઓને ઘેરી લીધા.)

અને સહુથી સરસ તો ભાણેજ એરડો લાગ્યો.

હરમ્યું ઊતરિયું હરખથી,કાંધલને જોવા કોય,

નાઘોરી વર નોય, અપસર વરિયો તું એરડા!

(કાંધલને જોવા સ્વર્ગમાંથી હુરમો (અપ્સરાઓ) ઊતરી. અપ્સરાઓને એમ લાગ્યું કે આ યુદ્ધરૂપી લગ્નમાં નાઘોરીઓ વરરાજા નથી લાગતા, ખરો વરરાજા તો એરડો લાગે છે; તેથી અપ્સરાઓ એરડાને પરણી.)

બુડાધર, બરડા તણી, લંગરી વધારી લાજ,

કાંધલ આડો કમાડ, આંબો થિયો તું એરડા!

(હે એરડા, તેં તો બરડા પ્રદેશની ર્કીિત વધારી. તારા મામા કાંધલજીની આડે તેં કમાડરૂપ બનીને રક્ષણ કર્યું.)

અત્યારે કાંધલજીનું માથું વણથળીના દરબારમાં પૂજાય છે, અને ધડની ખાંભી સીમાડે પૂજાય છે. રા’એ કાંધલજીના માથામાં ઉબેણ નદીને કાંઠે જમીન આપી હતી, તે જમીન અત્યારે નાઘોરીનો વંશજ કોઇ મુંજાવર ભોગવે છે.

કાંધલજીના વંશજોએ દર વિવાહે એક કોરી(પાવલું) કર નાઘોરીના વંશજોને બાંધી આપેલો છે, ને પોરની સાલ સુધી એક ફ્કીર કાંધલજીના વંશજો ઓડદરિયા મેરો પાસેથી પાવલું પાવલું કર ઉઘરાવી ગયો છે.

એ ધીંગાણા પછી નાઘોરીઓ અને મેરો બંને ‘લોહીભાઇઓ’ કહેવાય છે. કાંધલજીના વંશજો હજુ ફટાણામાં છે, ને તેનું ઉળિયું તે ‘જીફ્ળીયું’ (કાંધલ અધ્યાહાર) કહેવાય છે.

ઝવેરચંદ મેઘાણી

[email protected]

નીચે આપેલી લીંક પર ક્લિક કરીને જોડાઓ સંદેશ ન્યૂઝ સાથે.

તમે અમને ફેસબુક, ટ્વીટર, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુ ટ્યુબ પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી શકો છો.

લેટેસ્ટ ન્યૂઝ અપડેટ્સ તમારા ફોન પર સૌથી પહેલા મેળવવા માટે આજે જ ડાઉનલોડ કરો Sandeshની નવી મોબાઇલ એપ્લિકેશન