કુંભ પર્વે વિશ્વસમ્રાટ વિક્રમાદિત્ય અને શાલિવાહનને સ્મરી લઈએ... - Sandesh
  • Home
  • Columnist
  • કુંભ પર્વે વિશ્વસમ્રાટ વિક્રમાદિત્ય અને શાલિવાહનને સ્મરી લઈએ…

કુંભ પર્વે વિશ્વસમ્રાટ વિક્રમાદિત્ય અને શાલિવાહનને સ્મરી લઈએ…

 | 1:19 am IST

ઓવર વ્યૂ  :- ચંદ્રકાન્ત મારવાડી

વર્તમાનમાં જે નગર પ્રયાગરાજ તરીકે ઓળખાય છે, તેનું મૂળ નામ પ્રતિષ્ઠાનપુર છે. હાલમાં તે નગરમાં કુંભનું આયોજન ચાલી રહ્યું છે. કુંભના સંદર્ભમાં પ્રાચીન ઇતિહાસને પણ મૂલવી લઈએ. કાળક્રમે પ્રયાગરાજ કે અલ્હાબાદ નામે ઓળખાતાં રહેલાં નગરમાં જ પ્રતિષ્ઠાનપુરનો ઇતિહાસ કેદ છે. નગરના પૂર્વ વિસ્તારમાં સંગમસ્થાન નજીક ગંગાતટે ઈ. પૂ. ૭૧૦૦ના  પ્રતિષ્ઠાનપુરના અવશેરૂપ ઝુસી તરીકે ઓળખાતા ટીંબા પર કેદ છે. અયોધ્યાના સ્થાપક મનુના એકમાત્ર પુત્રી ઈલા અને અયોધ્યાના સૈન્ય-સેનાપતિ ચંદ્રવંશી બુધનાં લગ્ન થતાં દંપતીએ પ્રતિષ્ઠાનપુરની સ્થાપના કરી હતી. અયોધ્યાના સેનાપતિ બુધ અને ઈલા દ્વારા સ્થાપિત નગરી એટલે પ્રતિષ્ઠાનપુર.  જળપ્રલય પછી સૂર્યવંશીઓનું પ્રથમ નગર એટલે અયોધ્યા, તો ચંદ્રવંશીઓનું પ્રથમ નગર એટલે પ્રતિષ્ઠાન.

કહેવાય છે કે ઈસવીસન ૧૩૫૯માં આવેલા ભૂકંપને પગલે ઝુસીનગર તારાજ થયું હતું.  આક્રમણખોરોએ તેનો નાશ કર્યાની શક્યતા પણ ખરી. ઝુસી ખાતે જ સમુદ્રકુપ નામે પ્રાચીન સ્મારક આવેલું છે. કહેવાય છે કે સમુદ્રગુપ્તનાં શાસન દરમિયાન ઉજ્જૈન, ઝુસી, મથુરા, વારાણસી અને પાટલીપુત્ર એમ પાંચ સ્થાને સમુદ્રકુપની રચના કરવામાં આવી હતી. દયાનંદ  સરસ્વતીએ ઝુસી ખાતેના સમુદ્રકુપને પ્રકાશમાં લાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા નિભાવી હોવાનું કહેવાય છે.

મહારાષ્ટ્રનું પ્રતિષ્ઠાન(પૈઠણ), શાલિવાહન :  મહારાષ્ટ્રના રંગાબાદ જિલ્લામાં ગોદાવરી નદી તટે આવેલું  પૈઠણ પણ પ્રતિષ્ઠાન નામે જ ઓળખાય. ઈ. પૂર્વે બીજી સદીમાં સાતવાહન શાશકોની તે રાજધાની. નિમ્બાર્ક સંપ્રદાયની શરૂઆત અહીંથી થઈ. એકનાથ અહીંનું ફરજંદ. આ નગર પણ મનુપુત્રી ઈલા અને તેમના પતિ ચંદ્રવંશી બુધને જ યાદ કરે છે. તેમના પુત્ર એટલે જ પુરૂરવા. સાતવાહન શાસકો સુધી આ નગરમાં બૌદ્ધ, જૈન અને વૈદિક ધર્મનું પાલન થતું હતું. ગોડા ખીણ સંસ્કૃતિમાં નગર વિકસ્યું હતું. પૈઠણના શાસક ગૌતમીપુત્ર સતકર્ણી અર્થાત્ શાલિવાહને શક હુમલાખોરો પર મેળવેલા વિજયને પગલે આ શાલિવાહન શક સંવતનો આરંભ થયો હતો. આ જ કુળના એક શાસક એટલે હાલા( Hala). ઉજ્જૈનના વિક્રમાદિત્ય અને શાલિવાહનને સમોવડિયા અને એકબીજાના સ્પર્ધક મનાતા રહ્યા છે. એક દંતકથા મુજબ શાલિવાહન તે વિક્રમાદિત્યના પૌત્ર હતા. આશ્ચર્યની વાત છે કે ગુઢી કે ગુડીપડવાથી જ શાલિવાહન શક સંવત બદલાય છે.

એક દંતકથા મુજબ શાલિવાહનનો ઉછેર અયોધ્યા ખાતે એક કુંભારનાં ઘરમાં થયો હતો. યુવાન થતાં તેમણે વિક્રમાદિત્યને હરાવી શાલિવાહન સંવત શરૂ કરી હતી.

અયોધ્યાનો શાલિવાહન વંશ : કુર્માંચલ પહોંચેલા અયોધ્યાના શાલિવાહન વંશજો પણ અયોધ્યામાં કુંભારને ત્યાં ઉછેરની સમાન દંતકથા દોહરાવે છે. ગત ઉજ્જૈન કુંભ વખતે  અવન્તિ(Avanti) અને Aventicum(Switzerland) વચ્ચેનું સાંનિધ્ય સમજાવીને અવન્તિ(માળવા)ના શાસકો દ્વારા થતા કુંભઆયોજનને આજની સરહદોમાં બંધાયેલા દેશ નહીં પણ વિશ્વ સાથે સંબંધ હતો તે હકીકત તરફ ધ્યાન દોરવા પ્રયાસ થયો હતો. વિક્રમાદિત્ય અને શાલિવાહન બંને મૌર્ય ઉપખંડના સનાતન રક્ષકોનાં ટાઇટલ છે.  કુંભઆયોજન વખતે શાલિવાહન અને સોલોમનને સાંકળવા પ્રયાસ કરીને ‘વિશ્વનો એક રાજા’ તે કોણ તે તરફ ધ્યાન દોરવા પ્રયાસ થયો છે.

શાલિવાહન અને તખ્ત-એ-સોલોમન : અયોધ્યાના શાલિવાહન વંશના વાસુુદેવરાયે કુર્માંચલમાં કાત્યુરીવંશની સ્થાપના  કરી હતી. બુર્હાદિત્ય તેમના આદ્યપુરુષ હતા.  ગઢવાલ-કુમાઉના કાત્યુરી શાસકો ર્કાિતકેય કે સ્કંદપૂજક હતા, હવે તો કુર્માંચલ અને ગઢ’વાલ’માં શાસન કરી ચૂકેલા અયોધ્યાના શાલિવાહનવંશી કાત્યુરી શાસકો અને  પાકિસ્તાનમાં આવેલા સોલોમન માઉન્ટન નજીક જ ગેટ વે ઓફ ઈન્ડિયા-બોમ્બરેટ  ખાતે ૧૫૦૦ વર્ષ સુધી લડતા રહેલા કાતિર કફિર્સનાં સાંનિધ્યને સમજવું રહ્યું.

કાત્યુવેલ્યુની અને સોલોમોન : આશ્ચર્ય એ વાતનું છે કે  બ્રિટનના ‘વેલ્સ’ની Catuvelluni tribe મળી રહે છે અને અહીં સોલોમન વંશનું શાસન છે. આ સંજોગોમાં  તખ્ત એ સોલોમનનો વારસો ધરાવનારા અને ભૂમિનાં સિંહદ્વારે આવેલા બોમ્બેરેટનગર અને બોમ્બરેટ નદી અને ત્યાં વસી રહેલી કાતિર ટ્રાઇબને સમજવા પ્રયાસ થવો ઘટે. તે કાતિર ટ્રાઇબ અયોધ્યાના શાલિવાહન અને તખ્ત એ સોલોમનને સાંકળે છે. બોમ્બે નામ આપનારાઓ અને તેમના સ્પિરિટને ઓળખવા પ્રયાસ થવો જ રહ્યો. આ ઇતિહાસ અયોધ્યા પર એક સંગીન પડનાં રૂપમાં પથરાઈને તેને સદીઓ સુધી સાચવતા રહેલા બૌદ્ધકાલીન સાકેતના પડના ઇતિહાસને સમજવાથી બહાર આવી શકે તેમ છે.  બૌદ્ધવારસાનો નાશ કરીને,  સાકેતના ઐતિહાસિક પડને જોયા વિના જ અયોધ્યાને નામે આજે બુમરાણ મચી છે. ઇતિહાસની કડીઓ તેથી જ મળતી નથી. અયોધ્યાને સદીઓથી સાચવી રહેલા સાકેતનાં પડને તોડી પડાયા પછી લોકો સાકેત નહીં પણ સીધા અયોધ્યાને  જ ઓળખતાં હોવાના દાવા કરી રહ્યાં છે તે વાતે પણ આશ્ચર્ય ના થાય? વળી તે દાવાને સાચા મનાઈ રહ્યા હોવાનું આશ્ચર્ય પણ ખરું?

શાલિવાહન અને સોલોમોન : પાકિસ્તાનના બલૂચિસ્તાનમાં આવેલા સોલોમન માઉન્ટેનને સાચવનારા શાલિવાહનને ઓળખતા જ નહીં હોય તેમ કઈ રીતે માની શકાય? અયોધ્યાના શાલિવાહન અને સોલોમન માઉન્ટેનને સાંકળતા રહેલા પશ્તુન અને પેશ્વાઈને  સંબંધ નહીં જ હોય? કાતિર ટ્રાઇબના ‘કફિર્સ ઓફ હિન્દુકુશ’ સોલોમોન માઉન્ટેન નજીક જ ૧૫૦૦ વર્ષ સુધી લડતા રહ્યા હોય તો પણ માઉન્ટેન ઓફ સોલોમોન શાલીવાહનને યાદ નથી રાખતો? પરિયાત્રા પહાડ શૃંખલાનું નામ બદલીને હિન્દુકુશ જેવું નામ અપાયું પરંતુ હિન્દુકુશ પર્વતમાળામાં જ  હજી પણ તખ્ત એ સોલોમન નામક પહાડ ઊભો છે. સોલોમોન માઉન્ટેનનું નામ નથી જ બદલી શકાયું તેનું શ્રેય  પશ્તુન-પખ્તુન અને બલોચને જવું જોઈએ?  તો હિન્દુકુશ સોલોમન માઉન્ટેનને નથી ઓળખતું તેમ કહી શકાય?  તખ્ત એ સોલોમન અને ધર્મરાજકા સ્તૂપને ઓળખ્યા વિના શાલિવાહન ઓળખાશે? રામના ભાઈ ભરતે જ પુશ્કલાવતી અને તક્ષશિલાની સ્થાપના કરી હતી. પુશ્તુન, પખ્તુન તે પુષ્કલાવતીનો ઇતિહાસ સાચવતા બેઠા છે. તેમણે સાચવેલો તખ્ત ઓફ સોલોમોન અને ધર્મરાજકા સ્તૂપનો ઇતિહાસ ખોટો? સાકેતના શાલિવાહનવંશી કાત્યુરી, સોલોમોન માઉન્ટેન નજીક આવેલા બોમ્બરેટ જેવા ગેટ વે ઓફ ઈન્ડિયા ખાતે ૧૫૦૦ વર્ષ સુધી લડતા રહેલા કાતિર કફિર્સ  એમ બંનેને કુંભ ભૂમિ વિસરી ચૂકી છે? ગઢ’વાલ’માં તો શાલિવાહનવંશી શાસન સંભાળતા રહ્યા હોવાનો ઇતિહાસ સચવાયો છે. બ્રિટનના વેલ્સમાં સોલોમન વંશી શાસન સંભાળી રહ્યા છે તેના પર નજર ખરી? શાલીમાર… સોલોમોન આ ભૂમિના સાચા રક્ષક હોવાથી જયપાલ, આનંદપાલ, ત્રિલોચનપાલ બધા જ કાબુલ, લાહોર અને પેશાવરના રક્ષણ માટે લડતા રહ્યા  અને સોલોમોન માઉન્ટેનને સાચવનારા પશ્તુનને પેશ્વાઈ સાથે  સંબંધ નહીં?

મુઘલ અને સોલોમન : મુઘલ શાસકોએ દિલ્હી તુર્ક સલ્તનતનો અંત આણીને દિલ્હીની શાસનધુરા સંભાળીને મયૂરાસન સિંહાસન તૈયાર કરાવ્યું હતું. મુઘલોએ કોહિનૂરની લૂંટ નહોતી ચલાવી, પરંતુ વારાંગલથી લૂંટ ચલાવીને કોહિનૂરને દિલ્હી લાવેલા તુર્ક  ખિલજી શાસકો પાસેથી કોહિનૂરને પોતાને હસ્તક લીધો હતો. મુઘલોના હાથમાંથી લૂંટારો નાદિર શાહ તે હીરાને લઈને નાઠો હતો. કોહિનૂર નામ નાદિરે આપ્યું હતું, પરંતુ ચતુર રણજિતસિંહે કાબુલ શાસન પરત અપાવવાની શરતે તે હીરો શાહ સુજા દુરાની પાસેથી ભેટમાં મેળવ્યો હતો. વિન્ડસર મહેલ સુધીની કોહિનૂરની સફર વિશે બધા જાણે છે. આ મુઘલ શાસકોએ જ શ્રીનગરમાં શાલીમાર ગાર્ડન ઊભો કર્યો હતો. જહાંગીરનો ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ એટલે શાલીમાર ગાર્ડન.  મુઘલ દ્વારા મયૂરાસનની રચના સોલોમનના સિંહાસન જેવી કરવામાં આવી હતી.

ગોરખનાથ : ગોરખનાથના જન્મ વિશે એક વાયકા મુજબ તેમનો જન્મ વાયવ્ય ભારત કે પેશાવર ખાતે થયો હતો. ગોરખનાથ મૂળભૂત રીતે બૌદ્ધ હતા. શંકરાચાર્યને અનુસરતા યોગી બન્યા હતા. ટિલા જોગિઆ સંકુલ પાક.ના પંજાબમાં આવેલું નાથ સંપ્રદાયનું આદિસ્થાન હતું. અકબર અને જહાંગીરે પણ તે સંકુલની મુલાકાત લઈને ધન્યતા અનુભવી હતી, પરંતુ મુઘલ સામ્રાજ્યનો અંત આવતાં અહમદ શાહ અબદલ્લીએ તે સ્થાન તોડી પાડયું હતું. ખિલજી, નાદેર અને અબદલ્લીને શોધવાને બદલે શાલીમાર ગાર્ડનની ભેટ આપનારા મુઘલને નિશાન બનાવાઈ રહ્યા હોવાનું આશ્ચર્ય ના થાય?  તો શું અલ્લાહ કે અલ્હાબાદ શબ્દની ભીતર જવા શાલિવાહનને વધુ ઉંડાણથી સમજવા પડશે? એક ઐતિહાસિક ઉલ્લેખ કહે છે કે શાલિવાહન ઈશુને સમકાલીન હતા અને આજે હિન્દુકુશ તરીકે ઓળખાતી પર્વતમાળામાં તે સમયે હૂણોનો વાસ હતો. શાલિવાહન અને ઈશું બંને તે પ્રદેશમાં મળ્યા હતા. ઈશુ સોલોમનવંશી છે, પરંતુ જ્યારે તેમણે ઇઝરાયેમાં કહ્યું કે તે ઈશ્વરપુત્ર છે ત્યારે પાતાને ઈશ્વરપુત્ર કહેવાના આક્ષેપસર જ  ઇઝરાયેલની સનેહાન્દ્રીમાં બિરાજતા ઊર્જ, ઊેટ્વજ, ર્દ્બડી દેવીના પૂજક કાયફા પ્રિસ્ટે  ઈશુને  શૂળી પર ચડાવી દીધા હતા.

લો… કહાં આ ગયે હમ.