કુશગ્રાહિણી અમાસ - Sandesh

કુશગ્રાહિણી અમાસ

 | 12:13 am IST

પ્રત્યેક ધર્મમાં કે સંપ્રદાયમાં અમુક પર્વ- તહેવારનું બંધારણ જે તે સમયના વિદ્વાનો નક્કી કરે છે. જ્યારે અમુક પર્વ ઘટના સ્વયં કુદરતની ગતિ આધારિત હોય છે. પૂર્ણિમા, અમાસ, સંક્રાંતિ, સૂર્યગ્રહણ, ચંદ્રગ્રહણ જેવી ઘટનાઓ સ્વયં સૂર્ય- ચંદ્ર- પૃથ્વીની ગતિ વિધિના યોગ- સંયોગથી જ નિર્માણ પામે છે. અહીં આપણે વિવિધ અમાસ તેમજ તે પૈકીની કુશગ્રાહિણી અમાસનું મહત્ત્વ જોઇએ.

કુશ શબ્દના સામાન્ય રીતે ત્રણ અર્થ થાય છે

  • કુશ એટલે નાનો દર્ભ (દાભ), દાભડો, ડાભડો એ નામની વનસ્પતિ જે એક પ્રકારનું તીક્ષ્ણ અણીદાર લાંબુ ઘાસ.
  • પૌરાણિક માન્યતા પ્રમાણે પૃથ્વી પરના સાત દ્વીપો પૈકીનો એક દ્વીપ.
  • શ્રીરામચંદ્રજીના પત્ની સીતાજીના જોડિયા પુત્રો લવ – કુશ પૈકીનો કુશ.

કુશગ્રાહિણી અમાસ એટલે શું?

અત્રે આપણે કુશગ્રાહિણી અમાસ એટલે દર્ભ – દાભડો મેળવવા માટે શુભફ્ળદાયી અમાસ એ અર્થ લેવાનો છે. દર્ભ એક પ્રકારનું ગુણકારી પવિત્ર ઘાસ છે. તેના પર્ણોની ટોચ એકદમ ધારદાર (સોયની અણી કરતા પણ તીક્ષ્ણ) હોય છે. આથી જ એકદમ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ કે જે એકવાર સાંભળીને સદાય યાદ રાખે તથા પૂછતાં જ તરત ઉત્તર આપી દે તેને કુશાગ્ર વ્યક્તિ તરીકે ઉપમા મળે છે.

આ કુશ (દર્ભ) જંતુઓ કીટકો સામે સારું રક્ષણ આપવાનો ગુણ ધરાવે છે તેથી પ્રાચીન સમયથી ભારતમાં પૂજા સામગ્રીમાં દર્ભને મહત્ત્વનું સ્થાન મળ્યું છે.

પૌરાણિક ગ્રંથોમાં દસ (૧૦) પ્રકારના કુશ (દર્ભ) નો ઉલ્લેખ મળે છે.

કુશાઃ કાશા યવા દૂર્વા ઉશીરાચ્છ સકુન્દકાઃ ।

ગોઘૂમા બ્રાહ્મયો મૌન્જા દશ દર્ભાઃ સબલ્વજાઃ ।।

આ દસ પ્રકારના દર્ભમાંથી ભૌગોલિક સ્થિતિ પ્રમાણે જે પ્રકારના દર્ભ મળે તેને શ્રાવણ માસની અમાસે વિધિપૂર્વક શ્રદ્ધાપૂર્વક એકત્રિત કરવા જોઇએ. દર્ભ એકત્રિત કરતી વખતે એક વાતનું ખાસ ધ્યાન રાખવું કે દર્ભના તમામ પત્રો (પાંદડા જે સળી સ્વરૂપે હોય છે તે) અક્ષત એટલે કે આખે આખા હોવા જોઇએ. કુશાગ્ર – આગળનો ભાગ ખંડિત થવો જોઇએ નહીં.

કુશ (દર્ભ)નો ઉપયોગ પૂજા- અર્ચન- શ્રાદ્ધ- પિંડદાન- સૂર્યગ્રહણ- ચંદ્રગ્રહણ વગેરે સમયે કરવામાં આવે છે. અધ્યાત્મ સાધના તેમજ અનુષ્ઠાન માટે ભક્તો તથા સાધકો લાંબા, પાતળા અને લીલા વર્ણના દર્ભમાંથી વણીને ગુંથીને આસન બનાવે છે જેને ‘દર્ભાસન’ કહે છે.

અમાસ એટલે ‘અમાવસ્યા’ શબ્દનું ટૂંકુ રૂપ. સૂર્ય- ચંદ્રનું અંશાત્મક રીતે સાથે રહેવું તેનું નામ અમાસ. અમાસ એ ખગોલીય ઘટના છે. સામાન્ય લોકો અમાસના દિવસને વ્યર્થ- ભારે તિથિ કે કોઇ કાર્ય માટે અયોગ્ય સમજે છે. જ્યારે વાસ્તવિક રીતે જોઇએ તો અમાસ એ પિતૃતર્પણ- આત્મચિંતન- જ્ઞાનમંથન માટેનો સર્વશ્રેષ્ઠ દિવસ છે. ફ્ળ જ્યોતિષશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ સૂર્ય આત્માનો કારક છે. ચંદ્ર મનનો કારક છે. આમ સૂર્ય ચંદ્રનું (આત્મા તથા મનનું) મિલન એટલે જ અમાસ.

ખગોળશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ અમાસના ત્રણ પ્રકાર

–  સીનીવાલી

–  કુહૂ

–  દર્શ અમાસ.

કારતક, માગશર વગેરે બારેય ચાંદ્રમાસની અમાસ કંઇક ને કંઇક મહત્ત્વ ધરાવે છે. બારેય માસની અમાસમાં ખાસ કરીને પોષમાસની મૌની અમાસ, વૈશાખની ભાવુકા અમાસ, અષાઢની હરિયાળી અમાસ (દિવાસો), શ્રાવણની કુશગ્રાહિણી અમાસ, ભાદ્રપદ- ભાદરવાની સર્વપિત્રી અમાસ તથા આસોની અમાસ (દિવાળી) વિશેષ મહત્ત્વના દિવસો ગણાય છે. આ ઉપરાંત સોમવારે અમાસ હોય તો સોમવતી અમાસ અને બુધવારે આવતી બુધવારી અમાસ પૂજન અર્ચનમાં વિશેષ મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.

ચંદ્રતિથિના સ્વામી

ધર્મશાસ્ત્રમાં ચાંદ્રમાસની દરેક તિથિના સ્વામી દર્શાવ્યા છે. જે આ મુજબ છે. (૧) એકમ- અગ્નિ. (૨) બીજ- બ્રહ્મા (૩) ત્રીજ- ગૌરી (૪) ચતુર્થી- ગણેશ (૫) પંચમી- સર્પ(નાગ) (૬) છઠ્ઠ- કાર્તિકેય (૭) સપ્તમી- સૂર્ય (૮) અષ્ટમી- શિવ (૯) નવમી- દુર્ગા (૧૦) દશમી- યમ (૧૧) એકાદશી- વિશ્વેદેવા (૧૨) બારશ- વિષ્ણુ (૧૩) તેરશ- કામદેવ (૧૪) ચૌદશ- શંકર (૧૫) પૂર્ણિમા- ચંદ્ર (૧૬) અમાસ- પિતૃદેવ. આમ અમાસ તિથિના સ્વામી પિતૃ ગણાય છે.

પિતૃ એટલે શું?

જે પાલન કરે છે તે પિતૃ. વિભિન્ન યોનિવર્ગમાં પિતૃ શબ્દ દેવલોકમાં રહેનારા પિતૃઓ માટે લક્ષણોથી લેવાનો છે. પિતા- પિતામહ અને પ્રપિતામહની ઉપરના ત્રણ પુરુષો પિતૃલોકમાં રહેનારા દેવકોટિના પિતૃ ગણાય છે. તે પોતાના વંશજોના અપરાધને ક્ષમા કરીને કલ્યાણના શુભ આશિષ આપનારા છે. આજે શ્રદ્ધાળુ લોકોને ડગલે ને પગલે પિતૃદોષનો ડર બતાવવામાં આવે છે ત્યારે પિતૃઓનો સાચો અર્થ સમજવાની ખાસ જરૂર છે.

વિશ્વની વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં વૃક્ષો અને વનસ્પતિની પૂજા કરવાનો મહિમા જોવા મળે છે. અમુક વનસ્પતિ બારેય માસ ઉપલબ્ધ હોય છે, જ્યારે અમુક વનસ્પતિ અમુક ઋતુમાં જ મળે છે. તેથી દર્ભ, શમી વૃક્ષ (ખીજડો), સમિધ (હવન માટે નિશ્ચિત વૃક્ષોના લાકડાં) તેની ખાસ ઋતુમાં એકત્ર કરવાનો મહિમા છે. દર્ભ (કુશ) શાસ્ત્રોક્ત રીતે મેળવવા માટે કુશગ્રાહિણી અમાસનો દિવસ વધુ ઉત્તમ ગણાય છે.

કુશગ્રાહિણી અમાસ ક્યારે?

ગુજરાત- મહારાષ્ટ્રમાં ચાંદ્રમાસ સુદ એકમથી અમાસ સુધી હોય છે તેથી અમાન્ત (અમાસે અંત) ગણાય છે. જ્યારે રાજસ્થાન (મારવાડ-મેવાડ) તેમજ ઉત્તર ભારત (વ્રજ-ઉત્તરાંચલ) વગેરે સ્થળે ચાંદ્રમાસની ગણતરી વદ એકમથી પૂનમ સુધી હોય છે તેથી પૂર્ણિમાન્ત (પૂનમે અંત) ગણાય છે. આ બંને પદ્ધતિમાં નૈર્સિગક સ્થિતિ સુદ (શુક્લ પક્ષ, અજવાળિયુ) અને વદ (કૃષ્ણ પક્ષ, અંધારિયુ) યથાવત્ જળવાઇ રહે છે. બંને પદ્ધતિમાં સુદ પક્ષમાં ચાંદ્રમાસનું નામ એક સરખું રહે છે. પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિમાં વદ પક્ષમાં ચાંદ્રમાસ આગળ ચાલે છે. અર્થાત્ કારતકને બદલે માગશર એ મુજબ શ્રાવણને બદલે ભાદ્રપદ માસ આવે છે. આમ કુશગ્રાહિણી અમાસ ગુજરાત- મહારાષ્ટ્રમાં શ્રાવણ વદ અમાસે તથા રાજસ્થાન- ઉત્તર ભારતમાં ભાદ્રપદ અમાસે આવે છે. જ્યોતિષ રસિક વાચક મિત્રોને ખ્યાલ આવી ગયો હશે કે બંને પદ્ધતિમાં તારીખ- વાર એક જ આવશે.

આમ આ વર્ષની કુશગ્રાહિણી અમાસ શ્રાવણ વદ અમાસ, તા. ૦૯-૦૯-૨૦૧૮ ને રવિવારે આવે છે.

કુશગ્રાહિણી અમાસે શું કરી શકાય?

  • આ દિવસે જળાશયના કિનારે આવેલા શિવાલયના દર્શન કરવા જોઇએ.
  • પવિત્ર સ્થળેથી વિધિપૂર્વક દર્ભ લાવવો જોઇએ.
  • નર્મદા, તાપી, સરસ્વતિ જેવી નદીના કિનારે સ્નાન- દર્શન- દેવાલય દર્શન કરવા જોઇએ.
  • અનુભવી સાધકો કે જાણકારો પાસેથી કુશ (દર્ભ) શ્રદ્ધાપૂર્વક મેળવી શકાય.
  • પોતાના પિતૃઓનું સ્મરણ કરવું જોઇએ.
  • આરોગ્યવૃદ્ધિ માટે ઉપયોગી ષધિ વૃક્ષોના ઉછેર અને વિકાસ માટે પ્રત્યક્ષ તેમજ પરોક્ષ પ્રયત્નો કરવા જોઇએ.
  • અમાસના દિવસે જન્મ હોય તેવા લોકોએ ગરીબ વિદ્યાર્થી તથા ગરીબ દર્દીઓને સહયોગ આપવો જોઇએ.
  • આ દિવસે પીપળાના વૃક્ષના દર્શન તથા પ્રદક્ષિણા કરવાથી આરોગ્ય સુધરે છે.
  • આ દિવસે પોતાના વતનમાં (પિતૃઓના ગામ-પ્રદેશમાં) જરૂર પ્રમાણે યોગ્ય દાન- સત્કર્મ કરવા જોઇએ.
  • ભૂપેન્દ્ર ધોળકિયા

[email protected]