મોરારજી દેસાઈએ ફ્લ્મિમાં એક્ટિંગ પણ કરી છે! - Sandesh
NIFTY 10,990.55 -28.35  |  SENSEX 36,510.22 +-31.41  |  USD 68.6000 +0.08
1.6M
1M
1.7M
APPS
  • Home
  • Supplements
  • Ardha Saptahik
  • મોરારજી દેસાઈએ ફ્લ્મિમાં એક્ટિંગ પણ કરી છે!

મોરારજી દેસાઈએ ફ્લ્મિમાં એક્ટિંગ પણ કરી છે!

 | 7:46 am IST

ટેક ઓફઃ શિશિર રામાવત

મોરારજી દેસાઈની જન્મજયંતી ગણવી ભારે કઠિન છે, કેમ કે તે દર ચાર વર્ષે એક જ વાર આવે છે – ૨૯મી ફેબ્રુઆરીએ! છતાંય સગવડ ખાતર કહી શકાય કે જો મોરારજીભાઈ આજે જીવતા હોત તો આજે ૧૨૨ વર્ષ પૂરાં કરીને ૧૨૩મા વર્ષમાં પ્રવેશવાની તૈયારી કરતા હોય. આઝાદ ભારતે બે જ ગુજરાતી વડાપ્રધાન જોયા છે – મોરારજી દેસાઈ અને નરેન્દ્ર મોદી.

મોરારજીભાઈ ૧૯૭૭થી ૧૯૭૯ દરમિયાન ૨૭ મહિના સુધી દેશના વડાપ્રધાન રહ્યા હતા. ઈંદિરા ગાંધીએ ૧૯૭૫-‘૭૭ દરમિયાન દેશમાં કટોકટી લાદી હતી તે સમયગાળા દરમિયાન મોરારજી દેસાઈની અટકાયત થઈ હતી. એમને હરિયાણામાં એક જગ્યાએ રાખવામાં આવેલા. અટકાયત દરમિયાન એમની દિનચર્યા કેવી હતી તે વિશે મોરારજીભાઈએ પોતાની આત્મકથામાં જે વર્ણન કર્યું છે તેમાંથી એમનું વ્યક્તિત્વ આબાદ ઊપસે છે. રોજિંદા શેડયુલની આ વિગતો મોરારજીભાઈના શબ્દોમાં જ વાંચોઃ

૩.૦૦ – વહેલી સવારે ઊઠતી વેળાએ ટૂંકી પ્રાર્થના, પ્રાતઃ ક્રિયાઓ – કુદરતી હાજતો, એકાંતરે હજામત ને સ્નાન.

૪.૧૫ – પૂજા, મારી પેટીમાં મારી પૂજાની સામગ્રી હું જોડે લઈ ગયો હતો. પુષ્પો વિના હું મારી પૂજા કરતો. પૂજા દરમિયાન હું ગીતાપાઠ કરતો.

૫.૦૦ – એક કલાક પદ્માસન.

૬.૦૦ – એક કલાક ફ્રવા જતો ને ચાલતાં ચાલતાં ગીતાપાઠ કરતો. સવારના ફ્રવા જતી વેળાએ આખી ગીતાના હું પાઠ કરતો. (શરૂઆતના ત્રણ કે ચાર સપ્તાહ તો મેં ખંડમાં જ આંટા મારવાનું રાખેલું.)

૭.૦૦ – દૂધ

૭.૩૦ – કાંતણ, વાંચન. કાંતણ દરરોજ હું અચૂકપણે ૧૦૦૦ મીટર કાંતતો. કેટલાક દિવસો ૨૦૦૦ મીટર ને અટકાયત વખતે તો એમ મહિના સુધી દરરોજ ૩૦૦૦ મીટર છ કલાક કાંતતો હતો.

૧૦.૩૦ – સવારનું ભોજનઃ ગાયનું દૂધ, કેરી, સફ્રજન ને ચીકુ જેવાં ફ્ળો. ક્યારેક લાંબો સમય ચાલે એવાં ફ્ળો પદ્મા લાવતાં અને જાળવી રાખવાને રેફ્રિજરેટર ત્યાં હતું. ભોજન પછી એક કલાક સુધી આરામ. સુવાનું નહીં પણ માત્ર લાંબા થઈ પડી રહેવાનું રાખતો.

૧.૦૦ – એક કલાક પદ્માસન ને ગાયત્રી મંત્રનો જપ.

૨.૩૦ – વાચન અને કાંતણ. મારી વિનંતીને માન આપીને ફ્રજ પરના અધિકારી મારા માટે રામચરિતમાનસ લઈ આવ્યા હતા.

૫.૦૦ – ત્રીસ-ચાળીસ મિનિટ સુધી સાંજે ફ્રવા જવાનું.

૬.૦૦ – સાંજનું ભોજન, દૂધ અને ફ્ળ.

૬.૪૫ – પ્રાર્થના અને એક કલાક સુધી પદ્માસન.

૯.૦૦ – ઊંઘી જતા પહેલાં ટૂંકી પ્રાર્થના અને શયન.

વડાપ્રધાનપદ ગુમાવ્યા પછી મોરારજીભાઈ પોતાના પુત્ર કાંતિભાઈ દેસાઈ સાથે રહેવા મુંબઈ આવી ગયેલા. મુંબઈના દક્ષિણ કાંઠે મરીન ડ્રાઇવ તરીકે ઓળખાતા પોશ વિસ્તારમાં કાંતિભાઈનો વિશાળ સી-ફેસિંગ ફ્લેટ હતો. તેમાંથી અરબી સમુદ્ર, ગળામાં પહેરેલા હાર (ક્વીન્સ નેકલેસ) જેવો અર્ધવર્તુળાકારે ખેંચાયેલો રોડ અને મલબાર હિલની થોડીક પટ્ટી પણ નજરે ચડે.

મોરારજીભાઈ પોતે સખત ચોક્સાઈવાળા માણસ. કાયમ સ્ટાર્ચવાળાં ધોતિયું-ઝભ્ભો જ પહેરે. કોઈને પણ ધારી લેવાનું મન થાય કે એમના ઘરમાં એમનો કમરો જબરો ચોખ્ખોચણક રહેતો હશે. સંભવતઃ હકીકત જરા જુદી હતી. ‘સોસાયટી’ નામના અંગ્રેજી મેગેઝિને સપ્ટેમ્બર, ૧૯૮૦ના અંકમાં મોરારજી દેસાઈનો વિસ્તૃત ઇન્ટરવ્યૂ છાપ્યો હતો. આ મુલાકાત લેવા જનાર બિનોય થોમસ નામના પત્રકાર નોંધે છે કે મોરારજીભાઈનો ઓરડો આપણે અપેક્ષા રાખી હોય એવો વ્યવસ્થિત નહોતો. બે કબાટની ઉપર ડઝન જેટલી સુટકેસો એકની ઉપર એક ખડકાયેલી હતી. એક બાજુ અડધો ડઝન જૂતાં અને એના કરતાંય વધારે સ્લિપરો પડયાં હતાં. દીવાલ પર થોડી તસવીરો લટકતી હતી, જેમાંની એક તસવીર કદાચ એમના પિતાજીની હતી. ખાસ ધ્યાન તો જળાશય પાસે માછલી પકડી રહેલી એક સ્ત્રીનું યુરોપિયન પેઇન્ટિંગ ખેંચતું હતું.

 

પલંગની સાઈડ ટેબલ પર એક રેડિયો પડયો હોય. આખા કમરામાં મોડર્ન કહી શકાય એવી કોઈ ચીજ હોય તો તે આ જ.

એ અરસામાં મોરારજીભાઈ ભાગ્યે જ ઘરની બહાર જતા. ઘરમાં જ થોડી લટાર મારીને ચાલવાની કસરત કરી લેતા. પોતાની પથારી પર બેસીને મુલાકાતીઓને મળે અને પોતાના જ હસ્તાક્ષરોમાં પત્રોના જવાબ લખે. મોરારજીભાઈએ પોતાની આસપાસ કોઈ કિલ્લા નહોતા ચણ્યા. એમને મળવું હોય તો તાવડે નામના એકદમ હસમુખ સ્વભાવના એમના પર્સનલ આસિસ્ટન્ટને ફેન કરવાનો. તાવડે અટકધારી આ ત્રીસ-પાંત્રીસ વર્ષનો એકદમ મળતાવડો જુવાનિયો ૧૯૬૭થી મોરારજીભાઈની સાથે હતો. ઘણા મુલાકાતીઓ આવીને આદર વ્યકત કરવા માટે ર્ફ્શ પર એમના પગ પાસે બેસતા. મોરારજીભાઈ જોકે બધાને એકસરખા જ ટ્રીટ કરતા. મુલાકાતી સામે ચાલીને આવ્યો હોય તો મોરારજીભાઈ એને ચા-કોફીનું પૂછવાનો વિવેક સુદ્ધાં ન કરે. એમને લાગતું કે આવા ઠાલા શિષ્ટાચારની કશી જરૂર નથી.

સેલિબ્રિટી વ્યક્તિ વૃદ્ધ થાય (જેમ કે દિલીપકુમાર) એટલે છાશવારે એના મૃત્યુની અફ્વા ફેલાતી રહે છે. આ કંઈ આજકાલનું નથી. ૧૯૮૦ના ગાળામાં એક તબક્કે ‘મોરારજીભાઈ ગુજરી ગયા’ એવા મતલબની મજબૂત અફ્વા ફેલાઈ હતી. તેના સંદર્ભમાં મોરારજીભાઈએ કહેલું કે, ‘મને તો મારા મરવાની અફ્વાઓ સાંભળીને મોજ પડે છે. મને મૃત્યુનો ભય નથી. હું તો આ ક્ષણે મરવા માટે તૈયાર છું.’ (મોરારજીભાઈનું નિધન, બાય ધ વે, ૧૯૯૫માં થયું હતું.)

સફ્ળ માણસ પોતાના કયા કેન્દ્રીય સત્યના જોરે આખું જીવન વ્યતીત કરતો હોય છે? અથવા તો, ભરપૂર જીવન જીવી લીધા પછી જો એ પાછું વળીને જુએ તો એને એવો કયો મંત્ર કે કઈ ગાઇડલાઇન દેખાતી હશે જેના દિશાસૂચન પ્રમાણે એણે આખી જીવનયાત્રા કરી હોય? મોરારજી દેસાઈના જીવનની ફ્લિોસોફી સાદી હતી – ‘ટેક લાઇફ્ એઝ ઇટ કમ્સ.’ એટલે કે જિંદગી જે રીતે આંખ સામે ખૂલતી જાય તે રીતે જીવતા જવાનું. લાંબા લાંબા પ્લાનિંગ કરવાનો બહુ મતલબ નથી.

‘જીવનમાં કેવાં કર્મ કરવા છે તે નક્કી કરવામાં કંઈ નસીબનો હાથ હોતો નથી,’ મોરારજીભાઈ કહે છે, ‘હા, તે કર્મનાં તમને કેવાં ફ્ળ મળે છે તે જરૂર નસીબની વાત છે. નસીબ કંઈ ભગવાને આપેલી વસ્તુ નથી. ભગવાન એવું કહેતા નથી કે જા ભાઈ, આ તારું નસીબ, આ પેલાનું નસીબ. ભગવાનના રાજમાં આવો અન્યાય ન હોય. ભગવાન ખુદ જો પક્ષપાત કરવા માંડે તો એ ભગવાન શાના’

પોતે જોકે દેશના વડાપ્રધાન પદ પર બિરાજમાન થઈ શક્યા તે ઘટનાને મોરારજીભાઈ પોતાનું નસીબ ગણતા. કહે છે, ‘હું પ્રાઇમ મિનિસ્ટર બન્યો તે મારાં કર્મોનું ફ્ળ નહોતું, પણ હા, પ્રાઇમ મિનિસ્ટર બન્યા પછી મેં જે કોઈ પગલાં ભર્યાં તે માટે સંપૂર્ણપણે હું જ જવાબદાર કહેવાઉં. જો મેં કંઈ ખોટું કર્યું હશે તો મારે એની કિંમત ચૂકવવી જ પડશે.’

મોરારજી દેસાઈ એમની વિચિત્રતાઓ માટે જાણીતા હતા. ખાસ કરીને, એમનો સ્વમૂત્ર (એટલે કે પોતાનો જ પેશાબ) પીવાનો પ્રયોગ ખાસ્સો ચર્ચાસ્પદ બન્યો હતો. ઇવન વિદેશનું મીડિયા પણ મોરારજીભાઈની યુરિન-થેરપીની ઠેકડી ઉડાવતું, પણ સ્વમૂત્રપાનથી શરીરની કેટલીય બીમારીઓ દૂર થાય છે એવું મોરારજીભાઈ દઢપણે માનતા. વાતની શરૂઆત ૧૯૫૯માં થઈ હતી. બન્યું એવું કે મોરારજી દેસાઈએ ‘માનવ મૂત્ર’ નામનાં એક પુસ્તકની પ્રસ્તાવના લખી. તેઓ તે વખતે દેશના નાણાપ્રધાન હતા. સંસદના એક સેશન દરમિયાન કોઈ કમ્યુનિસ્ટ સાંસદે ઊભા થઈને સવાલ કર્યો કે ભારતના ફયનાન્સ મિનિસ્ટર સ્વમૂત્રપાન જેવી ગંદી વસ્તુ લખી જ શી રીતે શકે? મોરારજીભાઈએ જવાબ આપ્યો કે, ‘આ મેં ભારતના નાણાપ્રધાન તરીકે નહીં, પણ એક અદના નાગરિક તરીકે લખ્યું છે. હું મિનિસ્ટર બન્યો એનો અર્થ એવો થોડો છે કે મારી કોઈ પર્સનલ લાઇફ્ ન હોય!’

શું યુરિન-થેરપી ખરેખર ફયદો થાય છે ખરો? સ્વમૂત્ર પીવાથી શરીર સારું રહે છે એવી થિયરીને કોઈ નક્કર સાયન્ટિફ્કિ આધાર ખરો? આ સવાલના જવાબમાં મોરારજીભાઈ શું કહ્યું હતું?

‘મને કેટલાય લોકો કાગળ લખીને જણાવે છે કે યુરિન-થેરપીથી એમને ખૂબ ફયદો થયો છે… અને તમે કયા સાયન્ટિફ્કિ રિસર્ચની વાત કરો છો? આ રિસર્ચ એક પ્રકારનું તૂત જ છે. લોકોને એલોપેથિક દવાઓ વિશેના રિસર્ચની વિશે જાણ હોય છે ખરી? તેઓ કેટલી હાનિકારક દવાઓ ખાધા કરે છે એ તો તમે જુઓ. વિટામિનની ગોળીઓ લોકો આડેધડ લીધા કરે છે.’

આટલું કહીને દેસાઈસાહેબ લોરેન્સ આર્મસ્ટ્રોંગ નામના વિદેશી માણસનું ઉદાહરણ આપે છે, ‘લોરેન્સ ટીબીથી પીડાતો હતો. એક વાર એ બાઇબલ વાંચતો હતો. એમાં એક વાક્ય આવ્યું કે, ‘તકલીફ્ હોય ત્યારે પોતાના જ કુંડમાંથી પીવું’. એને નવાઈ લાગી કે આ વાક્યનો શો અર્થ થયો? પછી એને એકાએક સમજાયું કે આ મૂત્ર વિશે વાત થઈ રહી છે. એણે જોયું કે પશુઓના દવાખાનામાં કોઈ જનાવર માંદું પડે તો ડોક્ટર એને એનું જ (એટલે કે બીમાર પ્રાણી ખુદનું જ) મૂત્ર દવા તરીકે આપતા હતા. જંગલમાં રહેતાં પશુ-પક્ષીઓ પણ આ જ કરે છેને! લોરેન્સે પછી પૂરા પિસ્તાલીસ દિવસ સુધી પોતાનું તમામ મૂત્ર પીધું. પિસ્તાલીસ દિવસને અંતે એનામાં જાણે પાછી જુવાની ફ્ૂટી. પછી એણે ‘વોટર્સ ઓફ્ લાઇફ્’ નામનું પુસ્તક પણ લખ્યું.’

વેલ, મોરારજીભાઈના સ્વમૂત્રપાન વિશેની વાતોમાંથી સૌથી પોતપોતાની રીતે યથામતિ તારણ કાઢવાનું છે. મોરારજી દેસાઈ વિશેની ઓર એક ફ્ન-ફેક્ટ જાણો છો? એમણે એક ફ્લ્મિમાં એક્ટિંગ પણ કરી છે! ૧૯૬૧માં બનેલી એક બાળફ્લ્મિમાં એમણે ગાંધીજીનાં અવતરણો બોલવાના હતા. આઠથી દસ મિનિટનો રોલ હતો અને મોરારજીભાઈ એક પણ રિહર્સલ વગર કે કોઈપણ જાતના લખાણ વગર એક જ ટેકમાં શોટ ઓકે કરી નાખ્યો હતો.

[email protected]