Season for planting Bajra for good growth and production
  • Home
  • Agro Sandesh
  • સારા વિકાસ અને ઉત્પાદન માટે બાજરીના વાવેતરની મોસમ

સારા વિકાસ અને ઉત્પાદન માટે બાજરીના વાવેતરની મોસમ

 | 12:00 pm IST

તમાકુ એ દેશ અને દુનિયાનો અગત્યનો રોકડિયો પાક છે. ગુજરાતના ચરોતર પંથકમાં તમાકુની ખેતી વધુ થાય છે. તમાકુનો પાક ઓગસ્ટ માસથી જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ખેતરમાં ઊભો રહે છે. તેથી ફેબ્રુઆરી-માર્ચથી લઈને જુલાઈ માસના સમયગાળામાં મોટા ભાગના ખેડૂતો જમીન પડતર રાખતા હોય છે. આ મુદ્દાને ધ્યાનમાં લેતા ઉનાળાની ઋતુ દરમિયાન બાજરી, મગફળી અને શાકભાજી જેવા પાકો લેવામાં આવે તો એટલી જ જમીનમાંથી વર્ષ દરમિયાન બે પાક લઈ વધારે નફો મેળવી શકાય છે. એક વર્ષમાં જુદી જુદી ઋતુમાં પાકની ફેરબદલી કરીને એકથી વધારે પાક લેવાથી જમીનમાં પોષકતત્ત્વોનું યોગ્ય પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે તેમજ જમીનમાં (મૂળના પ્રકાર અને ગુણધર્મના કારણે) સેન્દ્રિય તત્ત્વોનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય છે. તદ્ઉપરાંત વર્ષ દરમિયાન પાકની ફેરબદલી કરવાથી રોગ-જીવાતના જીવનચક્રને પણ થોડા અંશે અટકાવી શકાય છે.

બાજરી એ ડાંગર, ઘઉં અને જુવાર પછીનો અગત્યનો ધાન્યપાક છે જે સૂકા કે ઓછા પાણીવાળા વિસ્તારોમાં, ઓછી ઉપજાઉં જમીન અને ઉચ્ચ તાપમાનમાં ઉત્પાદન માટે અનુકૂળ છે. તે વધુ ક્ષારવાળી કે ઓછું પી.એચ. ધરાવતી માટીવાળી જમીનમાં પણ સારું ઉત્પાદન આપે છે. ગુજરાત રાજ્ય બાજરીના વાવેતરની દ્રષ્ટિએ ભારતનું ત્રીજા નંબરનું રાજ્ય છે જેમાં આશરે ૮.૫૦ લાખ હેકટર વિસ્તારમાં વાવેતર સાથે ૧૪૪૦ કિગ્રા/હેકટર ઉત્પાદકતા ધરાવે છે. આપણા રાજ્યમાં બાજરીનો પાક ખાસ કરીને ચોમાસાની ઋતુમાં લેવામાં આવે છે. પરંતુ થોડા વર્ષથી પિયતની પૂરતી સગવડતા ધરાવતા વિસ્તારમાં ચોમાસુ બાજરી હેઠળનો વિસ્તાર ઘટી રહ્યો છે અને ઉનાળુ બાજરી હેઠળનો વિસ્તાર (અંદાજે ૨.૩૦ લાખ હેકટર જેટલો) વધી રહ્યો છે. જેમાંથી ૫.૩૦ લાખ ટન ઉત્પાદન મળે છે. જેની સરેરાશ ઉત્પાદક્તા ૨૩૦૦ કિગ્રા/હેકટર છે. ખાસ કરીને ઉનાળુ બાજરીનું વાવતેર ઉત્તર ગુજરાતમાં બનાસકાંઠા, મહેસાણા, સાબરકાંઠા, અરવલ્લી, ગાંધીનગર, પાટણ અને કચ્છ જિલ્લામાં પિયતની સગવડતાવાળા વિસ્તારમાં થાય છે. આ ઉપરાંત મધ્ય ગુજરાતમાં ખેડા અને આણંદ જિલ્લામાં અને સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારના જૂનાગઢ, પોરબંદર અને અમરેલી જિલ્લામાં ઉનાળુ તથા પૂર્વ શિયાળુ ઋતુમાં પણ બાજરીનું વાવેતર થાય છે. ઉનાળુ ઋતુમાં બાજરીનું ઉત્પાદન ચોમાસાની સરખામણીમાં વાતાવરણ સાનુકૂળ પરિબળોને લીધે વધારે મળે છે. તેમજ રોગ-જીવાતોનો ઉપદ્રવ નહિવત રહેતો હોય છે. ઉનાળુ ઋતુમાં ખેતીકાર્યો જેવા કે વાવણી સમયે ખાતર, પારવણી, ગામાં પૂરવા, નીંદામણ, આંતરખેડ અને પિયત વગેરે જરૃરિયાત મુજબ સમયસર કરી શકાય છે.

સુધારેલી જાતો

ચોમાસુ બાજરીની સરખામણીએ ઉનાળુ ઋતુમાં બાજરીના વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતાની શક્યતાને ધ્યાનમાં લઈને બાજરી સંશોધન યોજના અંગે હાથ ધરેલ ઘનિષ્ઠ સંશોધનના પરિણામે ઉનાળુ ઋતુમાં વાવણી માટે જીએચબી ૫૨૬, જીએચબી ૫૩૮ અને જીએચબી ૫૫૮ જેવી સંકર જાતોનું વાવેતર કરવા ભલામણ કરેલ છે.

વાવણી સમય

કોઈપણ પાકની સમયસરની વાવણી એ ઉત્પાદન માટેનું અગત્યનું ખેતીકાર્ય છે. સમયસરની વાવણીથી છોડનો વિકાસ સારો થાય છે પરિણામે ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા છોડના ભાગોનો વિકાસ સારો થાય છે. ઉનાળુ બાજરીના વાવેતર માટે ઠંડી ઓછી થતાં ૧૫ ફેબ્રુઆરીથી ૧૫ માર્ચ સુધીનો સમય વધુ અનુકૂળ છે. આ સમય દરમિયાન વાવેતર કરતાં અંકુરણ મોડું અને ધીમુ થાય છે. વળી વાવેતર મોડું કરતાં પાક થુલી અવસ્થામાં હોય ત્યારે ચોમાસાની શરૃઆત થતાં પાકને નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે. માર્ચ પછી વાવણી કરતાં ઉત્પાદન ઓછું મળે છે. સામાન્ય રીતે ઉનાળુ બાજરીનો પાક શિયાળુ પાકની કાપણી પછી લેવામાં આવે છે. ઘણી વખત તમાકુના પાકની કાપણી મોડી કરવામાં આવે છે જેથી જમીન તૈયાર કરવામાં થોડો સમય જાય છે અને બાજરીની વાવણી મોડી કરવી પડે છે. આવા સંજોગોમાં બાજરીની સમયસરની વાવણી માટે શિયાળુ પાકની કાપણી કરવાના ૨૦થી ૨૫ દિવસ પહેલા ફેબ્રુઆરી મહિનાના પ્રથમ પખવાડિયામાં બાજરીનું ધરું નાખવું જોઈએ અને શિયાળુ પાકની કાપણી પછી ધરુંની ફેરરોપણી કરવાથી બાજરીનો પાક સમયસર લઈ શકાય છે. બાજરીના પાકમાં હેકટર દીઠ છોડની સંખ્યા ૧.૭૫થી ૨.૦૦ લાખ જેટલી જાળવવા માટે બે હાર વચ્ચે ૪૫ સેમી અને હારમાં બે છોડ વચ્ચે ૧૦થી ૧૫ સેમી અંતર રાખવું જરૃરી છે.

ખાતર અને  પિયત કેવાં  

ઉનાળુ બાજરીમાં હેકટરે ૮૦ કિગ્રા નાઈટ્રોજન અને ૪૦ કિગ્રા ફોસ્ફરસ આપવો જોઈએ જે પૈકી ૪૦ કિગ્રા નાઈટ્રોજન અને ૪૦ કિગ્રા ફોસ્ફરસ પાયાના ખાતર તરીકે આપવો, જ્યારે બાકીનો ૪૦ કિગ્રા નાઈટ્રોજન વાવણી બાદ ૩૦ દિવસે પૂર્તિ ખાતર તરીકે આપવો. સામાન્ય રીતે ઉનાળુ બાજરીને જમીનના પ્રત પ્રમાણે ૭થી ૧૦ પિયત આપવાના હોય છે. આમ છતાં પિયતની સંખ્યા અને બે પિયત વચ્ચેનો સમયગાળો જમીનના પ્રકાર અને સ્થાનિક હવામાન ઉપર આધાર રાખે છે.

કાપણી- ઉત્પાદન   

પાક ૮૦થી ૮૫ દિવસનો થાય અને ડૂંડામાં દાણાનો રંગ ભૂખરો બને ત્યારે સમયસર કાપણી કરી લેવી જોઈએ. ડૂંડાને સૂર્યપ્રકાશમાં તપાવી, થ્રેસર દ્વારા દાણા છૂટા પાડી, ૮થી ૧૦% જેટલો ભેજ રહે ત્યારબાદ ભેજરહિત જગ્યાએ સંગ્રહ કરવો.ઉનાળુ બાજરીનું ઉત્પાદન આશરે ૨૨૦૦થી ૨૪૦૦ કિલો પ્રતિ હેકટર મળે છે.

બાજરીમાં જીવાતોનું સંકલિત નિયંત્રણ

બાજરીના ઉત્પાદન પર અસર કરતાં મુખ્ય પરિબળ પૈકી જીવાતો એક અગત્યનું પરિબળ છે તેની જુદીજુદી અવસ્થાએ નુકસાન કરતી જીવાતોને ઓળખી નિયંત્રણ કરવું ખૂબ જ જરૃી છે. કાતરા, તીતીઘોડા, ધૈણ, લશ્કરી અને લીલી ઈયળના કોશેટોનો નાશ કરવા ઉનાળામાં ઊંડી ખેડ કરવી. શેઢાપાળાની જીવાતો જેવી કે તીતીઘોડા, ખપેડીથી પાકનો બચાવ કરવા શેઢાપાળા ચોખ્ખા રાખવા તેમજ ૨ ટકા મિથાઈલ પેરેથીયોન ભુક્કીનો છંટકાવ વરસાદ થયે તરત જ કરવો.પ્રકાશપિંજરનો ઉપયોગ પુખ્ત કીટકો જેવાં કે પતંગિયા, કાંસિયા, ડુંડાના ઢાલિયા, કાતરા તેમજ લશ્કરી ઈયળ, તીતીઘોડા, ધૈણ વગેરે આર્કિષત કરી કેરોસીનવાળા પાણીમાં નાશ કરી શકાય છે. અમુક સમયે હાથથી કાતરાના ઈંડાનો સમૂહનો વીણીને નાશ કરવો.

બિયારણનો દર ઊંચો એટલે કે ૫.૦ કિગ્રા/હે. રાખી પારવણી વખતે સાંઠાની માખી તેમજ ગાભમારાની ઈયળ દ્વારા નુકસાન પામેલ છોડ દૂર કરી ઉપદ્રવ ઘટાડી શકાય છે. વધુમાં જે-તે વિસ્તારમાં બાજરાનું વાવેતર એકસાથે કરવાની ભલામણ છે. આગળપાછળ વાવેતરથી ઉપદ્રવ વધે છે.સાંઠાની માખી તેમજ ગાભમારાની ઈયળના અસરકારક નિયંત્રણ માટે બાજરીના બીજને વાવેતર વખતે થાયોમિથોકઝામ ૩૫ એફ એસ અથવા ઈમીડાક્લોપ્રિડ ૬૦૦ એફ એસનો પટ અવશ્ય આપવો.પાકના ઉગાવા પછી ૩૦ દિવસે પ્રોફેનોફોસ ૪૦ ટકા +સાયપરમેથ્રિન ૪ ટકા ૪૪ ઈસી ૦.૦૪૪ ટકાનું તૈયાર મિશ્રણ ( ૧૦ મિલી/૧૦ લિટર પાણી) અથવા કારપેટ હાઈડ્રોક્લોરિડ ૫૦ એસપી ૦.૦૫ ટકા ( ૧૦ ગ્રામ/૧૦ લિટર પાણી) અથવા થોયોડીકાર્બ ૭૫ ડબલ્યુ પી. ૦.૧૫ ટકા ( ૨ ગ્રામ/૧૦ લિટર પાણી)નો છંટકાવ કરવો. જે વિસ્તારમાં ફક્ત ગાભમારાની ઈયળનો ઉપદ્રવ વધુ હોય ત્યાં સાયપરમેથ્રિન ૧૦ ઈસી., ૦.૦૧ ટકા ( ૧૦ મીલિ/૧૦ લિટર પાણી)અથવા ઈંડોકઝાકર્બ ૧૪.૫ એસસી. ૦.૦૦૭૫ ટકા ( ૫ મીલિ/૧૦ લિટર પાણી)નો પાકના ઉગાવા બાદ ૨૦ અને ૪૦ દિવસે છંટકાવ કરવો.વનસ્પતિજન્ય દવાઓ પૈકી લીમડાંના પાનનો અર્ક, મીંજનું દ્રાવણ અથવા ફુદીનાના પાનનો અર્ક ૫ ટકા પ્રમાણે છાંટી શકાય.

જલ્પા પી.પંચાલ, ડો.કે.એમ.ગેડિયા,

શ્રી જી.એમ.પઢિયાર

બીડી તમાકુ સંશોધન કેન્દ્ર, આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટી

[email protected]

નીચે આપેલી લીંક પર ક્લિક કરીને જોડાઓ સંદેશ ન્યૂઝ સાથે.

તમે અમને ફેસબુક, ટ્વીટર, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુ ટ્યુબ પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી શકો છો.

લેટેસ્ટ ન્યૂઝ અપડેટ્સ તમારા ફોન પર સૌથી પહેલા મેળવવા માટે આજે જ ડાઉનલોડ કરો Sandeshની નવી મોબાઇલ એપ્લિકેશન