અનુસંધાન - દેવેન્દ્ર પટેલની કલમે; ઠાકોરભાઈ આઠમાવાળા ને, ઠાકોરભાઈ પાંચમાવાળા ! - Sandesh
1.6M
1M
1.7M
APPS
  • Home
  • Columnist
  • અનુસંધાન – દેવેન્દ્ર પટેલની કલમે; ઠાકોરભાઈ આઠમાવાળા ને, ઠાકોરભાઈ પાંચમાવાળા !

અનુસંધાન – દેવેન્દ્ર પટેલની કલમે; ઠાકોરભાઈ આઠમાવાળા ને, ઠાકોરભાઈ પાંચમાવાળા !

 | 8:25 am IST
  • Share

ઠાકોરભાઈએ વિનોબાના વિચારો સાથે સંમતના વિરોધમાં  હોવા છતાં વિનોબાના ‘ગીતા પ્રવચનો’નો શ્રેષ્ઠ અનુવાદ ગુજરાતને આપ્યો હતો. વિનોબાએ આ અનુવાદને મૂળ જેટલો જ પ્રામાણિક અને પ્રાસંગિક કહ્યો હતો.

શાળાઓમાં ગુજરાતી ભાષાને કેટલું મહત્ત્વ આપવું જોઈએ? ગુજરાતના રાજકીય અતીતમાં ગુજરાતી ભાષાના અત્યંત આગ્રહી એવા પૂર્વ  પંચાયત પ્રધાન ઠાકોરભાઈ દેસાઈને યાદ કરવા પડે તેમ છે.

ઠાકોરભાઈ કેટલું ભણેલા?

ઠાકોરભાઈ આઠમાં ધોરણથી અંગ્રેજીના હિમાયતી હતા અને યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણનું માધ્યમ માતૃભાષા એટલે કે ગુજરાતી જ હોવું જોઈએ તે માટે આગ્રહી હતા. તેમના સાથી મિત્ર અને ગુજરાત યુનિવર્સિટીના પૂર્વ કુલપતિ મગનભાઈ દેસાઈ પણ આ બે બાબતના ઝંડાધારી હતા. માતૃભાષા માટેના સ્વ. મગનભાઈના આગ્રહને કારણે ગુજરાતી માધ્યમ માટે ‘મગન માધ્યમ’ એવો પર્યાય પ્રચલિત થયો હતો. તેઓ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર થયા ત્યારે યુનિવર્સિટીના ટાવરને ‘મગન ટાવર’ કહેનારા પણ હતા.

‘જેને અંગ્રેજી આવડતું ન હોય તે જ અંગ્રેજીનો વિરોધ કરે ને! જે ભણેલા હોય તે પાંચમા ધોરણથી અંગ્રેજી ભણાવવાની વાતનો વિરોધ કરે ખરા?’ આવી દલીલ આગળ ધરીને  એ વખતે કટાર લેખકો  ઠાકોરભાઈ અને મગનભાઈ વિશે ભાતભાતનું લખતા. એક કટાર લેખકે તો એટલે સુધી લખી નાખેલું કે આ બે બળદિયા ચારનારા બળદનાં પૂંછડાં આમળતા આમળતા યુનિવર્સિટીની  સેનેટમાં  ને વાઇસ  ચાન્સેલરપદે પહોંચી ગયા છે. તો બીજા એકે એમ કહ્યું કે, આ બે બળદિયા નાથવાનું અઘરું છે.

ગામડિયા લાગતા

ટૂંકમાં ઠાકોરભાઈ અને મગનભાઈ બંને કેટલું ભણેલા છે એ ન પૂછતાં બંને ઊઠાં સુધી ભણેલા છે એવી વાત વહેતી મૂકવામાં આવી હતી. ઇસ્ત્રી અને ગળી વગરનાં ખાદીનાં ધોતિયાં, કફની અને ગોળમટોળ ટોપીમાં આ બંને  મહાનુભાવો પહેલી નજરે તો ગામડિયા જ લાગે. બજારમાં ઊભા હોય  તો કોઈ એમણે ભણેલા ન માને. એટલે આ બંને ઊઠાં સુધી ભણેલા છે એવી અફવા એમને જોઈને તો કોઈ પણ સાચી માની લે.

વાસ્તવિકતા શું હતી ?

પણ વાસ્તવિકતા તદ્દન જુદી હતી. ઠાકોરભાઈનું માધ્યમિક શિક્ષણ, તેમના પિતાજીની સરકારી નોકરીમાં મુંબઈ ઔઇલાકામાં બદલી થતી રહેલી તેથી ભરૃચ અને થાણામાં થયું હતું.  મેટ્રિકની પરીક્ષા તેમણે અમદાવાદમાં આપેલી. તે વખતે  લાલદરવાજા બાજુ ક્યાંક મોટો મંડપ બાંધી તેમાં પરીક્ષા લેવાતી. તેમણે જે વરસે પરીક્ષા આપી તે વરસે એ મંડપ સળગી ગયેલો. મેટ્રિક થયા પછી તેઓ ગુજરાત કોલેજમાં દાખલ થયેલા, તેમના પિતાજીની ઇચ્છા તેમને આઇ.સી.એસ. કે બેરિસ્ટર બનાવવાની હતી. તે માટે જોઈતી કુશાગ્ર બુદ્ધિ અને અન્ય લક્ષણ તેમનામાં હતા. અંગ્રેજી આઠમાંથી શરૃ કરવું કે પાંચમાંથી તેના વિવાદમાં ઠાકોરભાઈ દેસાઈએ આઠમાનો આગ્રહ  રાખેલો. શિક્ષણકાર ઠાકોરલાલ શ્રીપતરાય ઠાકોરે પાંચમાનો આગ્રહ રાખેલો. તે પરથી જ્યોર્જ પાંચમા ને જ્યોર્જ આઠમાની જેમ એક કટાર લેખકે ઠાકોરભાઈને ‘ઠાકોર આઠમા’ અને ઠાકોરભાઈ શ્રીપતરાય ઠાકોરને ‘ઠાકોર પાંચમા’ એવું ઉપનામ આપેલું.

ઠાકોરભાઈ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના સ્નાતક, ભાષા વિશારદ હતા. અસહકારની લડતમાં તેઓ પિતાજી ઘરે નહોતા ત્યારે ઘરેથી ચાલી નીકળી વિદ્યાપીઠમાં જોડાઈ ગયેલા.

ભાષા વિશારદ

ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ માં તે વખતે વાણિજ્ય વિશારદ અને ભાષા વિશારદ એમ બે પ્રચલિત પ્રવાહો હતા. ઠાકોરભાઈએ  અંગ્રેજી અને સંસ્કૃત સાથે ભાષા વિશારદની પદવી માટેની પરીક્ષા પાસ કરી હતી. પરીક્ષા તો પાસ કરી પણ તેમણે પદવી લીધી નહોતી ! કોણ જાણે શાથી, પણ તેમને પદવીદાન સમારંભમાં હાજર રહી પદવી લેવાનું જરૃરી લાગ્યું નહોતું.  ઘણાં વરસો સુધી તેમની પદવી વિદ્યાપીઠમાં અનામત પડી રહી હતી. પાછળથી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના સ્નાતકોએ ગુજરાત યુનિર્વિસટીની સેનેટ માટે પ્રતિનિધિ મોકલવા માટે મતાધિકાર મળ્યો ત્યારે, તે માટે પદવી લીધેલી હોય તે જરૃરી બનતા, તેમણે પદવી લીધી હતી. વિદ્યાપીઠમાં આચાર્ય કાકાસાહેબ કાલેલકરના તેઓ માનીતા શિષ્ય હતા. સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી સાથે ભાષા વિશારદ થયા પછી તેમણે, પ્રસંગ પડતાં, અનુવાદનું કામ કરવાનું પસંદ કર્યું હતું. તેમના અનુવાદોમાં જો કોઈ પુસ્તક શિરમોર હોય તો તે વિનોબાજીના મરાઠી ‘ગીતા પ્રવચનેં’નો ગુજરાતી અનુવાદ. ‘ગીતા પ્રવચનેં’નો ગુજરાતી અનુવાદ કરવામાં તેમણે ખાસ્સો વિલંબ કર્યો હતો. કોંગ્રેસ સંગઠનના કામની સાથે  સાથે તેઓ આ કામ કરતા. ૧૯૫૨-૫૩માં નવસારીમાં મંકોડિયાની નાનુવાડીનાં ખપાટિયાંવાળાં કાચાં મકાનોમાં રહેતા હતા, ત્યાં ફાનસના અજવાળે તેમણે આ કામ કર્યું હતું. કામ કરતી વખતે પૂરો પ્રકાશ મળે તે માટે ગોળ વાટ અને જાળીવાળા ખાસ પ્રકારનો દીવો પણ તેમણે વસાવેલો.

ઠાકોરભાઈએ વિનોબાના વિચારો સાથે સંમતના વિરોધમાં  હોવા છતાં વિનોબાના ‘ગીતા પ્રવચનો’નો શ્રેષ્ઠ અનુવાદ ગુજરાતને આપ્યો હતો. વિનોબાએ આ અનુવાદને મૂળ જેટલો જ પ્રામાણિક અને પ્રાસંગિક કહ્યો હતો. વિનોબાના ‘સ્થિતપ્રજ્ઞાદર્શન’નો અનુવાદ પણ ઠાકોરભાઈએ કરેલો.

ઇન્દુને પત્રો

સ્વ. પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ તેમનાં દીકરી ઇંદિરા પર જેલમાંથી જે પત્રો લખેલા તે ‘લેટર ફ્રોમ ફાધર ટુ હિઝ ડોટર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયેલા. તે જમાનામાં એ નાનકડું પુસ્તક ખૂબ વખણાયેલું. આ પુસ્તક આમ તો પંડિતજીના ‘ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા’ અને ‘ગ્લિમ્પસિસ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી’ની પ્રસ્તાવના જેવું છે.  તેનો અનુવાદ પણ ‘ઇન્દુને પત્રો’ નામે ઠાકોરભાઈએ કરેલો. આ અનુવાદ તેમણે જેલમાં હતા ત્યારે કરેલો. આ ઉપરાંત અચ્યુત પટવર્ધન અને અશોક મહેતાના ‘ધિ કોમ્યુનલ ટ્રાયેંગલ’નો અનુવાદ ‘હિન્દનો કોમી ત્રિકોણ’ તરીકે કરેલો. સ્વ. મહાદેવભાઈએ પંડિત નહેરુની  ‘ઓટોબાયોગ્રાફી’નો અનુવાદ કરેલો છે. તેમાં કેટલોક ભાગ ઠાકોરભાઈએ કરેલો છે.

ખરી મજા જ ત્યાં છે ! ‘ગીતા પ્રવચનો’, ‘સ્થિતપ્રજ્ઞા-દર્શન’, ‘હિંદનો કોમી ત્રિકોણ’, ‘ઇન્દુને પત્રો’-એમાં ક્યાંય અનુવાદક તરીકે તેમણે તેમનું નામ મૂક્યું નથી.

ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ

મહાત્મા ગાંધીજીના તમામ લખાણોને તારીખવાર ગોઠવી  તેનું પ્રકાશન કરવાનું કામ ભારત સરકારે ઉપાડયું હતું. એ યોજનાનું મિતાક્ષરી નામ CWMG છે. CWMG એટલે Collected works of Mahatma Gandhi. એ ગ્રંથો ભારત સરકાર હિન્દીમાં પણ પ્રસિદ્ધ કરે છે. અંગ્રેજી પરથી ઉતારેલું હિન્દી નામ સાવ શુષ્ક છે : ‘સંપૂર્ણ ગાંધી વાડ્મય’. આ ગ્રંથો  ગુજરાતીમાં પણ મળવા જોઈએ. તે કામ  પહેલાં નવજીવને શરૂ કરેલું. બાપુના મોટા ભાગના લખાણોનું ગુજરાતી તો જે તે કાળે સાથે સાથે તેમના ગુજરાતી સાપ્તાહિકો માટે થતું જ ગયેલું, તેમ છતાં કેટલાક લેખો ને પત્રો એવા આવે જેનું ગુજરાતી ભાષાંતર કરવું જ પડે. આ કામ પહેલાં ઠાકોરભાઈએ માથે લીધેલું. કોંગ્રેસ સંગઠનના કામ સાથે પહેલાં બે ભાગ પૂરતું આ કામ તેમણે કરેલું. પણ પછી  અટકી ગયેલું. આનો સૌથી મોટા અને એકમાત્ર લાભ એ થયો કે Collected works of Mahatma Gandhiનું ગુજરાતી નામકરણ ઠાકોરભાઈની કલમે થયું. ઉપર જોયું તેમ હિન્દીવાળાઓએ તેને ‘સંપૂર્ણ ગાંધી વાડ્મય’ કહ્યું. બીજો કોઈ અનુવાદક એ જ નામ ગુજરાતીમાં પણ અપનાવી લે. પણ ઠાકોરભાઈએ તેનું નામ આપ્યું  ‘ગાંધીજીનોે અક્ષરદેહ’! સ્વ. કાકાસાહેબ આ નામ પર વારી ગયેલા. તેમણે કહેલું કે આ નામ ઠાકોરભાઈને જ સૂઝે.

પ્રચલિત માન્યતાથી તદ્દન વિરુદ્ધ ઠાકોરભાઈનું અગ્રેજી, તેમના સામાન્ય સમકાલીનોના અંગ્રેજી કરતાં ઘણું  સારું હતું. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠને જ્યારે દેશની યુનિવર્સિટીઓ જેવો દરજજો આપવાની પ્રક્રિયા ચાલુ હતી ત્યારે ઠાકોરભાઈ તેના કુલનાયક હતા, આ  દરોજ્જો સ્વીકારવાની સાથે વિદ્યાપીઠ પોતાનું આગવું વ્યક્તિત્વ ન ગુમાવે તે માટેની કેટલીક શરતો ચર્ચાતી હતી. એ અંગે યુ.જી.સી. અથવા તો કેન્દ્ર સરકાર તરફથી સ્વ. ડો. કોઠારીના અધ્યક્ષપદે શિક્ષણના ખેરખાં ને વહીવટના ધુરંધરોની એક કમિટી વિદ્યાપીઠ આવી હતી. તેમની સમક્ષ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ વતી ઠાકોરભાઈ વિદ્યાપીઠનું દૃષ્ટિબિંદુ રપષ્ટ કરતા હતા. ડો. કોઠારીના સાથીઓએ અંગ્રેજીમાં વાત થાય તો સારું એવું કહેતાં ઠાકોરભાઈએ તેમના મુદ્દાઓની અંગ્રેજીમાં રજૂઆત અને છણાવટ કરવા માંડી. એમના પ્રભાવશાળી અસ્ખલિત અંગ્રેજીના પ્રવાહથી પેલા ધુરંધરો ને ખેરખાંઓ વિસ્મય પામ્યા, એક તબક્કે તો ડો. કોઠારીએ ઠાકોરભાઈને અટકાવીને તેમના સાથી સભ્યોને પૂછયું , ક્કઠાકોરભાઈનું અંગ્રેજી તમને સમજાય છે ને ! જરૂર લાગે તો તેમને થોડી ધીમી ગતિએ વાત કરવા કહું !ક્ર ઠાકોરભાઇએ સમજીને પોતાને વાક્પ્રવાહ ધીમો પાડયો.

ઠાકોરભાઈને એક નહીં પણ બે વ્યસન હતાં . એક બીડી – સિગારેટનું અને બીજું વાચનનું. ક્કચોપડી એમને ચોંટેલી જ હોય. વિદ્યાપીઠમાં કે જેલમાં, જ્યાં અને જ્યારે જુઓ ત્યારે તેઓ વાંચતા જ હોય,

ગાંધી અને લિંકન તેમના હીરો હતા. તેમના ને તેમને વિશેનાં પુસ્તકો તેઓ મેળવી મેળવીને વાંચતા. કાર્લ સેન્ડબર્ગનું લિંકનનું છ વોલ્યુમનું બૃહદ ચરિત્ર તેમણે એકથી વધુ વાર વાંચ્યું હશે. જુદા જુદા લેખકોએ લખેલાં લિંકનનાં નહીં, નહીં તો આઠદસ ચરિત્રો તેમની અંગત લાઇબ્રેરીમાં હતાં. જે પુસ્તકની છાપાંઓમાં ચર્ચા ચાલતી હોય તે પુસ્તક મેળવીને વાંચી લેવાનું કામ તેઓ તેમના વ્યસ્ત કાર્યક્રમોમાં પણ અચૂક કરતા, પ્રવાસમાં તેમનું વાચન ચાલુ રહેતું તો ઘરે રાત્રે મોડે સુધી વાંચવાની તેમને આદત હતી. વાંચનની સાથે બીડી પણ ખરી.

જાસૂસી કથાનો પણ

જીવનચરિત્રો ઉપરાંત ક્રાઈમ સ્ટોરી, જાસૂસી કથાઓ, વિખ્યાત નવલકથાઓ, ટૂંકી વાર્તાઓ – બધું જ તેઓ વાંચતા.

ભાણો ફ્રેન્ટમનાં કોમિક લાવે તેય તેઓ વાંચતા ને ક્યાંક ઇન્દ્રજાલ કોમિક્સ કે અમરચિત્રકથા હાથ ચઢી જાય તો તેય ઝડપથી જોઈ જતા.  માંદગીનો ભોગ બનીને પથારીમાં પડયા રહેવાનું જ્યારે થયું ત્યારેય એમણે પુસ્તકોનો સંગાથ છોડયો ન હતો. એમનું વાચન ભાતીગળ રહેતું. ભારેખમ અને ઉપદેશપ્રચુર પુસ્તકો જ વાંચવાં એવો એમનો આગ્રહ ન હતો . બાલસાહિત્યની નાની પુસ્તિકા હોય, કિશોરોને ગમતી કોઈ સાહસકથા હોય,  સનસનાટી મચાવે એવી કોઈ રહસ્યકથા હોય, ઉચ્ચ પ્રકારની બુદ્ધિપ્રભા માગી લે એવા લેખો હોય, અંગ્રેજી છાપાંના અગ્રલેખો હોય, ‘પ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજ્યુડિસ’ જેવું પુસ્તક હોય કે પછી પ્યારેલાલનું ‘લાસ્ટ ફ્ેઝ’ હોય – આ બધા પ્રકારના સાહિત્યને એ ખાસ હોંશથી વાંચતા અને આસ્વાદતા . એમના વિશાળ વાચનને કારણે તથા અંગ્રેજી, સંસ્કૃત, મરાઠી અને ગુજરાતી ભાષાઓના સેવનને કારણે, એમનામાં સૂક્ષ્મ આભિજાત્ય, ગુણાનુરાગી દૃષ્ટિ અને જીવનાભિમુખી પારદર્શિતા સ્પષ્ટપણે જણાતાં હતાં . ટોલસ્ટોય, લિંકનથી માંડીને પેટી મેરીનની રહસ્ય કથાઓ પણ વાંચતા.

ગુજરાતી ભાષાના અત્યંત આગ્રહી ઠાકોરભાઈ દેસાઈ ખુદ અંગ્રેજી ભાષાના આવા જ્ઞાાતા અને વાંચનપ્રિય હતા.

નીચે આપેલી લિંક્સ પર ક્લિક કરીને સંદેશ ન્યૂઝ સાથે જોડાઓ.

તમે અમને પર ફોલો કરીને સમાચાર મેળવી શકો છો.

તમારા ફોન પર લેટેસ્ટ ન્યૂઝ અપડેટ્સ સૌથી પહેલા મેળવવા માટે હમણાં જ Sandesh ની મોબાઇલ એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરો