Very important crop summer Green Gram in cropping system
  • Home
  • Agro Sandesh
  • ઘનિષ્ઠ પાક પદ્ધતિમાં ખૂબ જ મહત્ત્વનો પાક ઉનાળુ મગ

ઘનિષ્ઠ પાક પદ્ધતિમાં ખૂબ જ મહત્ત્વનો પાક ઉનાળુ મગ

 | 10:00 am IST

મગ એ કઠોળ વર્ગનો ટૂંકા ગાળામાં પાક્તો હોવાથી ઘનિષ્ઠ પાક પદ્ધતિમાં તેનું ખૂબ જ મહત્ત્વ રહેલું છે અને પિયતની પૂરતી સગવડતા રહેલી હોય ત્યાં બહુલક્ષીય પાક પદ્ધતિમાં ઉનાળુ ઋતુ દરમિયાન પાકને અગ્રિમતા આપવામાં આવે છે. મગનો પાક ચોમાસુ અને ઉનાળુ એમ બંને ઋતુમાં લેવામાં આવે છે. ચોમાસામાં મુખ્યત્વે ઓછા વરસાદવાળા અને હલકી જમીનમાં તેમજ આંતરપાક તરીકે લેવામાં આવતો હોવાથી પ્રમાણમાં ઉત્પાદન ઓછું મળે છે જ્યારે ઉનાળુ ઋતુમાં પિયતની પૂરતી સગવડતા હોવાથી અને વાતાવરણ અનુકૂળતાની સાથે સાથે રોગ અને જીવાતનો ઉપદ્રવ પણ ઓછો આવતો હોવાથી સરેરાશ ૧૨૦૦થી ૧૫૦૦ કિગ્રા પ્રતિ હેકટર ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.

ઉનાળુ મગનું વાવેતર મધ્ય ગુજરાતના પંચમહાલ, દાહોદ,વડોદરા, ખેડા અને આણંદ જિલ્લાઓમાં વિશેષ થાય છે. તદ્ઉપરાંત દક્ષિણ ગુજરાતમાં પણ વત્તાઓછા પ્રમાણમાં ઉનાળુ મગની ખેતી થાય છે.

સેન્દ્રિય તત્ત્વોથી ભરપૂર જમીનની પસંદગી  

મગનું વધુ ઉત્પાદન લેવા માટે જમીનમાં સેન્દ્રિય તત્ત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં હોવા જરૃરી છે. ચોમાસુ પાકની વાવણી વખતે છાણિયું ખાતર ન નાંખી શકાયું હોય તો ઉનાળાની ઋતુ પહેલા હેકટરે ૧૦ ટન સારું કહોવાયેલું છાણિયું ખાતર નાખી બે થી ત્રણ વખત ખેડ કરવાથી છાણિયું ખાતર જમીનમાં બરાબર મિશ્ર થશે જેથી જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે, સાથે સાથે ભેજસંગ્રહ શક્તિ વધે છે. ગોરાડુ તેમજ ડાંગરની ક્યારીની જમીન કે જેમાં સેન્દ્રિય તત્ત્વ વધારે હોય તેવી જમીન મગના પાક માટે પસંદ કરવી જોઈએ.

વધારે પડતી રેતાળ અને જે જમીનનો પી.એચ.આંક ઊંચો હોય તેવી જમીન અનુકૂળ આવતી નથી. જે જમીનમાં ગંઠવા કૃમિનો ઉપદ્રવ હોય તે જમીનમાં ઉનાળુ ઋતુમાં મગનો પાક સારો થતો નથી.

બીજ અને બીજ માવજત

એક હેકટર જમીનમાં વાવણીયાથી ઓરીને વાવેતર કરવા માટે ૧૫-૨૦ કિગ્રા જ્યારે પૂંખીને વાવણી કરવા માટે ૨૦-૨૫ કિગ્રા હેકટરે બીજની જરૃર રહે છે. જમીન અને બીજજન્ય રોગોથી પાકને બચાવવા તથા એકમ વિસ્તારમાં છોડની પૂરતી સંખ્યા જળવાઈ રહે તે માટે થાયરમ અથવા બાવિસ્ટીન ફૂગનાશક દવાનો ૩.૦ ગ્રામ પ્રતિ કિલોગ્રામ પ્રમાણે પટ આપવો.

રાઈઝોબિયમ કલ્ચર એ એક પ્રકારનું બાય ર્ફિટલાઈઝર છે, જે ઓછા ખર્ચે વધુ ઉત્પાદન આપે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે. માવજત આપવા માટે ૫ મિલિ પ્રતિ કિગ્રા બિયારણ દીઠ પટ આપવાની ભલામણ છે.

રોપણીનો સમય અને અંતર  

ઉનાળુ મગનું વાવેતર ૧૫ ફેબ્રુઆરીથી ૧૫ માર્ચ સુધીના સમયગાળા દરમિયાન બે ચાસ વચ્ચે ૩૦ સેમી અંતર રાખી કરવાથી એકમ વિસ્તારમાં છોડની પૂરતી સંખ્યા જળવાઈ રહે છે અને સરવાળે સારું ઉત્પાદન મળે છે. ક્યારીની જમીનમાં રવી પાકની કાપણી પછી ઢેંફાં હોય અને વાવણીયાથી વાવણી થઈ શકે તેમ ન હોય ત્યારે બીજ પૂંખીને વાવણી કરવી. આ માટે બીજનો દર વધારે રાખવો.

ખાતરમાં સાવચેતી

વાવણી સમયે રાસાયણિક ખાતર પ્રતિ હેકટરે ૨૦ કિગ્રા નાઈટ્રોજન અને ૪૦ કિગ્રા ફોસ્ફરસ ચાસમાં ઓરીને આપવું. તદ્ઉપરાંત હેકટરે ૨૦ કિલો સલ્ફર આપવાથી મગનું ઉત્પાદન વધુ મળે છે અને પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધવાથી ઉત્પાદનની ગુણવત્તા પણ સુધરે છે. મગના પાકને કોઈપણ સંજોગોમાં વધારે નાઈટ્રોજનયુક્ત ખાતર આપવું નહીં. વધારે નાઈટ્રોજનથી છોડની વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ થાય છે, પ્રમાણમાં ફૂલ મોડાં આવે છે અને ઉત્પાદન ઓછું મળે છે.

પિયત વ્યવસ્થા

મગનું વાવેતર ઓરવણ કર્યા પછી વરાપ થયેથી કરવું. પ્રથમ પિયત જમીનમાં પ્રત પ્રમાણે ખેંચાવા દઈ ૨૫થી ૩૦ દિવસે ફૂલની શરૃઆત થયા પછી આપવું. ફૂલ આવવાની શરૃઆત પહેલાં વધુ પડતો ભેજ અને નાઈટ્રોજનની વધારે લભ્યતા છોડની એકલી વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ કરે છે. જમીન હલકી હોય તો ૨૦ દિવસે પિયત આપવું અને ત્યાર પછી ૧૦થી ૧૫ દિવસના અંતરે ૩થી ૪ પિયતની જરૃર પડે છે.

જ્યારે મગનું વાવેતર કોરામાં કરેલ હોય તો પ્રથમ પિયત વાવેતર કર્યા બાદ તુરત જ અને ત્યારબાદ બીજુ પિયત ૫ દિવસે સારા ઉગાવા માટે આપવું અને ત્યારબાદ ફૂલ આવવાની શરૃઆત થયેથી ૧૫ દિવસના અંતરે ૪ પિયત આપવાથી સારું ઉત્પાદન મળે છે.

નીંદણ નિયંત્રણ

છોડની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે જમીનમાં રહેલા જરૃરી પોષક તત્ત્વો અને ભેજ તેમજ હવામાં રહેલ નાઈટ્રોજન, પ્રાણવાયુ અને અંગારવાયુ તેમજ પ્રકાશનું નીંદામણ દ્વારા બિનજરૃરી શોષણ ન થાય તે માટે પાકને પ્રથમ ૩૦ દિવસ સુધી નીંદણમુક્ત રાખવો જોઈએ, જેથી પાક સાથેની નીંદણ હરિફાઈથી પાકને બચાવી શકાય છે.

આ માટે પાકમાં આંતરખેડ કરી ત્યારબાદ એકથી બે નીંદામણ મજૂરો દ્વારા કરાવવા જોઈએ.૧.૫ કિગ્રા પેન્ડીમિથાલીન નીંદણનાશક દવા વાવેતર કર્યા પછી અને બીજના ઉગાવા પહેલા ૫૦૦ લિટર પાણીમાં ઓગાળી છંટકાવ કરવાથી નીંદણ નિયંત્રણ સારી રીતે થઈ શકે છે.

પાક સંરક્ષણ

મોલો-મશી, તડતડિયા તથા સફેદ માખી

આ જીવાતનો ઉપદ્રવ મગના પાકમાં શરૃઆતની અવસ્થાએ જોવા મળે છે. તેના નિયંત્રણ માટે શોષક પ્રકારની જંતુનાશક દવા જેવી કે ડાયમીથોએટ ૦.૦૩ ટકા અથવા ફોસ્ફામીડોન અથવા મીથાઈલ ઓ ડીમેટોન ૦.૦૪ ટકા પ્રમાણે પાણીમાં મિશ્ર કરી છંટકાવ કરવો.

શીંગો કોરી ખાનારી લીલી ઈયળ

આ જીવાત શીંગમાં રહેલ દાણાને નુકસાન કરતી હોવાથી તેનું નિયંત્રણ તાત્કાલિક અને અસરકારક થાય તે જરૃરી છે. તેના નિયંત્રણ માટે મોનોક્રોટોફોસ જંતુનાશક દવા ૦.૦૪ ટકાના દ્રાવણનો ૧થી ૨ વખત છંટકાવ કરવો.

પીળો પચરંગિયો (યલો મોઝેક)

કઠોળપાકોમાં અને ખાસ કરીને મગમાં આ રોગનો ઉપદ્રવ વધારે જોવા મળે છે. આ રોગ વાયરસથી થતો અને ચૂસિયાં પ્રકારની જીવાતથી પાકમાં પ્રસરતો હોય છે. ઉનાળુ ઋતુમાં વવાતી મગની જાતો જેવી કે-૮૫૧ અને ગુજરાત મગ-૪ માં છેલ્લા કેટલાક વર્ષથી આ રોગ વધારે પ્રમાણમાં આવતો જણાયેલ છે.

ગુજરાતમાં વાવેતર કરાતી જાતો પૈકી કોઈપણ જાત આ રોગ સામે પ્રતિકાર શક્તિ ધરાવતી નથી એટલે આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટી દ્વારા વર્ષ ૨૦૧૫માં પીળા પચરંગીયા રોગ સામે પ્રતિકારક જાત ગુજરાત આણંદ મગ-૫ બહાર પાડવામાં આવેલ છે જે સમગ્ર ગુજરાતમાં ખાસ કરીને ઉનાળુ વાવેતર માટે અનુકૂળ જણાયેલ છે  ચોમાસુ ઋતુમાં પણ તેનું વાવેતર કરી શકાય છે.

કાપણી

મગના પાકમાં છોડ પર મોટા ભાગની શીંગો પાકીને અર્ધ સૂકાયેલ જણાય ત્યારે સવારના સમયમાં એકથી બે વીણી કરવી. છેલ્લી વીણીની જરૃર ન હોય અથવા બધી શીંગો એક સાથે પાકી જાય તેમ હોય તો છોડની કાપણી કરી ખેતરમાં પાથરા કરી સૂકાવા દઈ ખળામાં પગર કરી અથવા થ્રેસરથી મગના દાણા છૂટા પાડવા.

– શ્રી વી.વાય.પટેલ, ડો.આર.પી.કાચા, ડો.એ.એચ.પટેલ

– કૃષિ સંશોધન કેન્દ્ર (પિયત પાકો),

આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટી

[email protected]

નીચે આપેલી લીંક પર ક્લિક કરીને જોડાઓ સંદેશ ન્યૂઝ સાથે.

તમે અમને ફેસબુક, ટ્વીટર, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુ ટ્યુબ પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી શકો છો.

લેટેસ્ટ ન્યૂઝ અપડેટ્સ તમારા ફોન પર સૌથી પહેલા મેળવવા માટે આજે જ ડાઉનલોડ કરો Sandeshની નવી મોબાઇલ એપ્લિકેશન