રામચરિતમાનસ અને રામાયણની ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ત્રેતાયુગમાં ભગવાન શ્રીરામે આશ્વિન મહિનાના શુક્લ પક્ષની દશમી તિથિએ લંકા પર વિજય મેળવી રાવણનો વધ કર્યો હતો. ત્યારથી આ દિવસને દશેરા અથવા વિજયાદશમી તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ પર્વ બુરાઈ પર અચ્છાઈ અને અસત્ય પર સત્યના વિજયનું પ્રતીક છે. વર્ષ 2026માં દશેરાના દિવસે રાવણ દહન 20 ઓક્ટોબરે કરવામાં આવશે. આ દિવસે દેશના અનેક વિસ્તારોમાં રાવણનાં પૂતળાં બાળવાની પરંપરા છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે રાવણ દહનની પરંપરા ક્યારે શરૂ થઈ અને રામલીલાના આયોજનનો ઇતિહાસ કેટલો જૂનો છે?
રાવણ દહનની શરૂઆત ક્યારે થઈ?
આજે દેશભરમાં દશેરાના અવસરે અનેક સ્થળોએ રામલીલાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. રામલીલાના અંતે રાવણ, મેઘનાદ અને કુંભકર્ણનાં પૂતળાં બાળવામાં આવે છે. જોકે, રાવણ દહનની પરંપરા ક્યારે શરૂ થઈ તે અંગે વિવિધ ઐતિહાસિક માન્યતાઓ જોવા મળે છે.
કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, ભારતની આઝાદી પછી ઝારખંડના રાંચીમાં વર્ષ 1948માં રાવણ દહનના આયોજનની શરૂઆત થઈ હતી. વર્ષ 1947માં ભારતના ભાગલા પછી પાકિસ્તાનમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા શરણાર્થીઓએ રાંચીમાં દશેરાની ઉજવણીનું આયોજન કર્યું હતું. આ દરમિયાન રાવણ દહન કરવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે. જોકે, આ ઘટનાને સમગ્ર ભારતમાં રાવણ દહનની શરૂઆત ગણવા માટે પૂરતા ઐતિહાસિક પુરાવા જરૂરી છે.
રામલીલાના આયોજનની શરૂઆત ક્યારે થઈ?
રામલીલા એટલે ભગવાન શ્રીરામના જીવન, વનવાસ, સીતાહરણ, રાવણ સાથેના યુદ્ધ અને વિજયની કથાનું નાટ્યરૂપ પ્રસ્તુતિકરણ. ઉત્તર ભારતમાં રામલીલાની પરંપરા સદીઓ જૂની છે.
રામલીલાના આયોજનની શરૂઆત આશરે 16મી અને 17મી સદીમાં થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ગોસ્વામી તુલસીદાસે રચેલા રામચરિતમાનસના લોકપ્રિય બન્યા બાદ ઉત્તર ભારતમાં રામકથાના નાટ્યરૂપ પ્રસ્તુતિકરણને વધુ પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.
શરૂઆતના સમયમાં રામલીલાનું આયોજન ધાર્મિક અને સામાજિક ઉત્સવ તરીકે કરવામાં આવતું હતું. સમય જતાં આ પરંપરા દેશના વિવિધ ભાગોમાં પ્રસરી અને દશેરાની ઉજવણીનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ.
રાવણનાં પૂતળાં દહનની પરંપરા કેવી રીતે વિકસી?
પ્રાચીન સમયથી રાવણ દહનના વર્તમાન સ્વરૂપ અંગે ચોક્કસ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. જોકે, સમયની સાથે પૂતળાં બનાવવાની પદ્ધતિમાં ફેરફાર થયો છે. અગાઉ પૂતળાં બનાવવા માટે માટી, લાકડું, ઘાસ અને અન્ય સ્થાનિક સામગ્રીનો ઉપયોગ થતો હતો. ત્યારબાદ કાગળ, વાંસ અને ફટાકડાઓનો ઉપયોગ કરીને વિશાળ પૂતળાં બનાવવાની પરંપરા વિકસી.
આજે દેશનાં અનેક શહેરોમાં 100 ફૂટથી પણ ઊંચાં રાવણનાં પૂતળાં બનાવવામાં આવે છે. આ આયોજન જોવા માટે મોટી સંખ્યામાં લોકો એકત્રિત થાય છે. વિવિધ સ્થળોએ ભવ્ય રામલીલા, ધાર્મિક કાર્યક્રમો અને સાંસ્કૃતિક ઉત્સવોનું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે.
રાવણ, મેઘનાદ અને કુંભકર્ણનાં પૂતળાં શા માટે દહન કરવામાં આવે છે?
દશેરાના દિવસે રાવણની સાથે તેના પુત્ર મેઘનાદ અને ભાઈ કુંભકર્ણનાં પૂતળાં પણ બાળવામાં આવે છે. ધાર્મિક પરંપરા અનુસાર, આ પ્રસંગ અનિષ્ટ, અહંકાર અને અધર્મ પર ધર્મના વિજયનો સંદેશ આપે છે.
વિજયાદશમી આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં સત્ય, ન્યાય અને સદાચારનો માર્ગ અપનાવવો જોઈએ. દશેરાના દિવસે તમે તમારા નજીકના રામલીલા મેદાન અથવા પંડાલમાં જઈને રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ જોઈ શકો છો. આ પર્વ માત્ર ધાર્મિક આસ્થા સાથે જ નહીં, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ સાથે પણ ઊંડો સંબંધ ધરાવે છે.
આ પણ વાંચો: Dhanteras 2026: ધનતેરસ ક્યારે છે? જાણો ભગવાન ધન્વંતરિ, કુબેર અને માતા લક્ષ્મીની પૂજાની રીત
(Disclaimer: આ સમાચારમાં આપવામાં આવેલી માહિતી ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સામાન્ય માહિતી પર આધારિત છે. (sandesh news) સંદેશ ન્યૂઝ આની પુષ્ટિ કરતું નથી.)
