આસો માસના શુક્લ પક્ષની દસમી તિથિએ ઉજવાતો વિજયાદશમી અથવા દશેરાનો તહેવાર સમગ્ર ભારતમાં ઉત્સાહ અને શ્રદ્ધા સાથે મનાવવામાં આવે છે. આ તહેવાર માત્ર એક ઐતિહાસિક કે પૌરાણિક ઘટના નથી,પરંતુ તે માનવજાતિ માટે સત્ય,ધર્મ,ન્યાય અને કર્તવ્યનિષ્ઠાનો સંદેશ છે. દશેરાના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વને વિગતવાર સમજીએ.
શ્રીરામની અસત્ય પરની વિજયગાથા
દશેરાના પર્વ સાથે જોડાયેલી સૌથી પ્રખ્યાત અને લોકપ્રિય કથા મર્યાદા પુરુષોત્તમ ભગવાન શ્રીરામના જીવન સાથે જોડાયેલી છે. લંકાના રાજા રાવણે શક્તિના મદમાં આવીને માતા સીતાનું અપહરણ કર્યું હતું. ધર્મની પુનઃ સ્થાપના માટે ભગવાને રાવણ સામે ભીષણ યુદ્ધ કર્યું અને આસો સુદ દસમીના દિવસે તેનો સંહાર કર્યો. આ વિજયે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં એ સાબિત કરી દીધું કે ગમે તેટલો શક્તિશાળી,જ્ઞાની કે અસુર પ્રકૃતિવાળો માનવી હોય,અંતે અધર્મ અને અહંકારનો નાશ નિશ્ચિત જ છે.
દસ મસ્તકો માનવીય સ્વભાવની દસ મુખ્ય બુરાઈઓનું પ્રતિનિધિત્વ
પૌરાણિક ગ્રંથો અનુસાર રાવણનાં દસ મસ્તકો માનવીય સ્વભાવની દસ મુખ્ય બુરાઈઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જેમ કે,કામ,ક્રોધ,લોભ,મોહ,અભિમાન,ઈર્ષ્યા,સ્વાર્થ,અન્યાય,અમાનવીયતા અને અહંકાર. દશેરાના દિવસે માત્ર રાવણના ભૌતિક પૂતળાનું દહન કરવામાં નથી આવતું,પરંતુ તે આંતરિક મનોવિકારો અને દુર્ગુણોને બાળવાનો પ્રતીકાત્મક સંદેશ છે.
મા દુર્ગા દ્વારા મહિષાસુરનો સંહાર અને શક્તિ ઉપાસના
દશેરાનો સંબંધ સીધી રીતે શક્તિની દેવી મા દુર્ગા અને નવરાત્રીના અનુષ્ઠાનો સાથે જોડાયેલો છે. દેવતાઓ અને ઋષિ મુનિઓને ત્રાસ આપનાર મહિષાસુરે સ્વર્ગ પર કબજો જમાવ્યો હતો. ત્યારે સમસ્ત દેવોની તેજોમય શક્તિથી મા દુર્ગા પ્રગટ થયાં. મા અંબેએ અસુરો સાથે નવ દિવસ સુધી લોહિયાળ અને ભીષણ સંગ્રામ કર્યો અને દસમા દિવસે મહિષાસુરનો વધ કરીને બ્રહ્માંડને તેના ત્રાસમાંથી મુક્ત કરાવ્યું. વિજયાદશમી એ ન માત્ર દેવી શક્તિની વિજયગાથા છે,પરંતુ તે નારી શક્તિના સર્વોચ્ચ શૌર્ય,સાહસ અને રક્ષણાત્મક સ્વરૂપનો પણ ઉત્સવ છે. આ દિવસે વિશેષ રૂપથી શસ્ત્ર અને શાસ્ત્ર બંનેની પૂજા કરીને શક્તિનું આવાહન કરવામાં આવે છે.
મહાભારત કાળ અને પાંડવો
દશેરાના પર્વનો ઇતિહાસ રામાયણ કાળ ઉપરાંત મહાભારત કાળ સાથે પણ ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. પાંડવોએ જુગારમાં હાર્યા બાદ બાર વર્ષનો વનવાસ અને એક વર્ષનો અજ્ઞાતવાસ ભોગવવાનો હતો. અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન જો તેઓ પકડાઈ જાય તો ફરીથી વનવાસ ભોગવવો પડે. આ શરતને પૂર્ણ કરવા માટે પાંડવોએ પોતાનાં દિવ્ય શસ્ત્રો વિરાટનગરના એક શમી (ખીજડો) વૃક્ષની પોલાણમાં કે ડાળીઓ પર છુપાવી દીધાં હતાં અને પોતે અલગ ઓળખ સાથે છુપાઈને રહ્યા હતા. અજ્ઞાતવાસ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયા બાદ,આસો સુદ દસમીના દિવસે પાંડવોએ શમી વૃક્ષ પાસે આવીને પોતાનાં શસ્ત્રો પાછાં મેળવ્યાં અને કૌરવો સામે યુદ્ધનો વિજયી શુભારંભ કર્યો હતો. ત્યારથી આ પરંપરા ચાલી આવે છે કે દશેરાના દિવસે શમી વૃક્ષની પૂજા કરવામાં આવે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં શ્રમ,કલા અને સાધનોનું વિશેષ સન્માન કરવામાં આવ્યું છે. વિજયાદશમી આ સંદર્ભમાં એક અનન્ય પર્વ છે.
સામાજિક સમરસતા અને 'સોનું'આપવાની પરંપરા
દશેરાનો તહેવાર સમાજમાં પ્રેમ,ભાઈચારો અને એકતા ફેલાવવાનું કામ કરે છે. ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર સહિત અનેક રાજ્યોમાં દશેરાના દિવસે એકબીજાને શમીના અથવા સોનાનાં પત્તાં જેને પ્રતીકાત્મક રીતે સોનું ગણવામાં આવે છે આપીને વડીલોના આશીર્વાદ લેવામાં આવે છે અને શુભકામનાઓ પાઠવવામાં આવે છે. આ દિવસે લોકો પરસ્પરના જૂના મતભેદો અને કડવાશ ભૂલીને ગળે મળે છે,જે સામાજિક તાણાવાણાને મજબૂત બનાવે છે.
આધ્યાત્મિક અને સાર્વભૌમ સંદેશ
દશેરાનું પર્વ આપણને શીખવે છે કે ધર્મ અને ન્યાયનો માર્ગ ભલે કઠિન હોય,પરંતુ અંતિમ વિજય સત્યનો જ થાય છે. આ દિવસ 'અબૂઝ મુહૂર્ત'એટલે કે કોઈ પણ પંચાંગ જોયા વગર શુભ કાર્ય શરૂ કરવા માટેનો દિવસ માનવામાં આવે છે. આ દિવસે નવો વ્યવસાય શરૂ કરવો,મકાન કે વાહનની ખરીદી કરવી અથવા કોઈ નવા સત્કાર્યનો સંકલ્પ લેવો ખૂબ જ શુભ ફળદાયી માનવામાં આવે છે.
આમ,વિજયાદશમી એ માત્ર એક તહેવાર નથી,પણ તે આપણા અંતરાત્માને જગાડવાનો,અહંકારનો ત્યાગ કરવાનો અને સદ્માર્ગે ચાલવાની પ્રેરણા આપતું એક દીવાદાંડી સમાન પવિત્ર મહાપર્વ છે.
આ પણ વાંચો: Dussehra 2026: રાવણનાં 10 માથાં પાછળ છુપાયેલું છે મોટું રહસ્ય! જાણો કઈ 10 બુરાઈઓનું પ્રતીક છે દશાનન
(Disclaimer: આ સમાચારમાં આપવામાં આવેલી માહિતી ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સામાન્ય માહિતી પર આધારિત છે. (sandesh news) સંદેશ ન્યૂઝ આની પુષ્ટિ કરતું નથી.)
