દર વર્ષે નૌતપાની તારીખ બદલાતી રહે છે. આ નવ દિવસ દરમિયાન સૂર્ય એટલો પ્રચંડ તાપ આપે છે કે દિવસ દરમિયાન રસ્તાઓ ભઠ્ઠી જેવા ગરમ થઈ જાય છે. રાત્રે પણ ઉકળાટના કારણે લોકોને ઊંઘ આવતી નથી. હવામાન વિભાગ પણ આ સમય દરમિયાન હીટવેવની ચેતવણી જાહેર કરે છે. પરંતુ આખરે નૌતપા કેમ આવે છે? તેના પાછળ શું વૈજ્ઞાનિક કારણ છે?
‘નૌતપા’ શબ્દ સંસ્કૃતના બે શબ્દો ‘નવ’ અને ‘તપ’માંથી બન્યો છે
‘નૌતપા’ શબ્દ સંસ્કૃતના બે શબ્દો ‘નવ’ અને ‘તપ’માંથી બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે નવ દિવસની પ્રચંડ ગરમી. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ અને દિલ્હી જેવા વિસ્તારોમાં આ શબ્દ ખૂબ પ્રચલિત છે. આ દિવસોમાં તાપમાન સામાન્ય રીતે 42થી 48 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી જાય છે.
માત્ર ગરમી જ નહીં, પરંતુ હવામાં ભેજ અને ઉકળાટ પણ વધી જાય છે. જેના કારણે શરીર પર આવતો પરસેવો સુકાતો નથી અને ગરમી વધુ અસહ્ય બની જાય છે. આ સમય દરમિયાન લૂ અને ધુળની ડમરી પણ જોવા મળે છે.
સૂર્યની સ્થિતિ સૌથી મોટું કારણ
નૌતપા પાછળનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક કારણ સૂર્યની સ્થિતિ છે. પૃથ્વી 23.5 ડિગ્રી ઝૂકેલી છે. મે મહિનાના અંત અને જૂનની શરૂઆતમાં સૂર્ય કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer)ની નજીક આવી જાય છે. આ સમયે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં સૂર્યના કિરણો સીધા પડે છે. ભારતના મેદાની વિસ્તારો પર સૂર્યપ્રકાશ સૌથી વધુ તીવ્રતાથી પહોંચે છે.
આ સમય દરમિયાન દિવસો પણ સૌથી લાંબા હોય છે. સૂર્ય વહેલો ઉગે છે અને મોડો અસ્ત જાય છે. પરિણામે જમીન આખો દિવસ ભારે પ્રમાણમાં ગરમી શોષી લે છે. રાત્રે પણ આ ગરમી ધીમે ધીમે બહાર નીકળે છે, જેના કારણે રાતો પણ ગરમ રહે છે. આ જ કારણ છે કે આ દિવસોમાં રાત્રે પણ તાપમાન 30 થી 35 ડિગ્રીની આસપાસ રહે છે.
સુકી જમીન અને ગરમ પવનો વધારશે તાપમાન
લાંબા સમયથી પડતી ગરમીના કારણે જમીન સંપૂર્ણ રીતે સુકાઈ જાય છે. સુકી માટી ભેજ જાળવી શકતી નથી, તેથી તે ઝડપથી ગરમ થાય છે અને ઝડપથી ગરમી છોડે છે. ઝાડ-પાન પણ સૂકાઈ જતા હોવાથી વાતાવરણમાં ભેજ ઘટી જાય છે.
તેની સાથે રાજસ્થાન તરફથી ગરમ અને સુકા પશ્ચિમ પવનો એટલે કે લૂ ફૂંકાય છે. આ પવનો રણપ્રદેશમાંથી આવતા હોવાથી ઉત્તર ભારતના મેદાનોને વધુ ગરમ બનાવી દે છે. ઉપરના વાયુમંડળમાં હવા નીચે દબાતી હોવાથી વાદળો બની શકતા નથી અને વરસાદની શક્યતા ઓછી રહે છે.
નૌતપામાં ઉકળાટ કેમ વધે છે?
નૌતપામાં માત્ર ગરમી જ નહીં પરંતુ ભેજ પણ લોકોને પરેશાન કરે છે. કારણ કે આ સમય દરમિયાન ચોમાસાની તૈયારી શરૂ થઈ જાય છે. બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર તરફથી ભેજવાળા પવનો ધીમે ધીમે ઉત્તર તરફ આગળ વધવા લાગે છે. આ પવનોમાં પાણીની વરાળ વધારે હોય છે, પરંતુ હજુ પૂરતો વરસાદ પડતો નથી.
નૌતપા પછી ક્યારે મળશે રાહત?
નૌતપા પૂરો થયા પછી દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું કેરળમાં પ્રવેશ કરે છે અને પછી ધીમે ધીમે સમગ્ર દેશમાં ફેલાય છે. જ્યારે ચોમાસાની પ્રથમ વરસાદી ઝાપટાં પડે છે ત્યારે માત્ર તાપમાન જ ઘટતું નથી પરંતુ જમીન પણ ઠંડી થઈ જાય છે. આ જ કારણ છે કે નૌતપાને 'ગરમીનો ચરમ સમય’ માનવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો: Lucky Mobile Number: શું તમારો મોબાઇલ નંબર તમારા માટે છે લકી? જાણીલો તમારા મૂળાંકથી
(Disclaimer: આ સમાચારમાં આપવામાં આવેલી માહિતી ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સામાન્ય માહિતી પર આધારિત છે. (sandesh news) સંદેશ ન્યૂઝ આની પુષ્ટિ કરતું નથી.)