હિન્દુ ધર્મમાં સદીઓથી વ્રત અને ઉપવાસને શરીર, મન અને આત્માની શુદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. ઉપવાસ દરમિયાન અનેક પ્રકારના ખાદ્ય પદાર્થોનું સેવન ટાળવામાં આવે છે. તેમાં સામાન્ય મીઠાનો પણ સમાવેશ થાય છે. જોકે ઘણા લોકો વ્રત દરમિયાન સિંધાલૂણ એટલે કે સેંધા મીઠું લે છે, પરંતુ સામાન્ય અથવા દરિયાઈ મીઠું ટાળે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર મીઠાથી દૂર રહેવું માત્ર એક પરંપરા નથી, પરંતુ વ્રત દરમિયાન ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ અને મનની એકાગ્રતા જાળવવાનો એક માર્ગ માનવામાં આવે છે.
મીઠામાં રજસ અને તમસ ગુણ
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના 17મા અધ્યાયના 9મા શ્લોકમાં કડવું, ખાટું, ખારું, ખૂબ ગરમ, તીખું, સૂકું અને દાહ ઉત્પન્ન કરનાર ભોજન રાજસિક સ્વભાવ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. માન્યતા અનુસાર આવા ખોરાકથી શરીર અને મનમાં ઉત્તેજના વધી શકે છે. બીજી તરફ, મીઠાનું વધુ સેવન જડતા અને આળસ સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. તેથી વ્રત દરમિયાન મનને શાંત અને એકાગ્ર રાખવા માટે સામાન્ય મીઠાનો ત્યાગ કરવાની પરંપરા જોવા મળે છે.
પદ્મ પુરાણમાં શું કહેવાયું છે?
પદ્મ પુરાણમાં ઉપવાસ દરમિયાન કેટલીક વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવાનું મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું હોવાનું ધાર્મિક પરંપરામાં માનવામાં આવે છે. વ્રત દરમિયાન શક્ય તેટલો કુદરતી અને સાદો આહાર લેવાની પરંપરા છે. આ જ કારણસર સામાન્ય અથવા દરિયાઈ મીઠાની જગ્યાએ સેંધા મીઠાનો ઉપયોગ ઘણા લોકો કરે છે. જોકે અલગ-અલગ સંપ્રદાય અને વ્રતની પરંપરાઓમાં નિયમોમાં ફેરફાર જોવા મળે છે.
સ્વાદની લાલસાથી દૂર રહેવાનો સંદેશ
વરાહ પુરાણ અને સ્કંદ પુરાણ સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક માન્યતાઓમાં ઉપવાસ દરમિયાન સ્વાદ અને ભોગની ઇચ્છા પર નિયંત્રણ રાખવાનું મહત્વ દર્શાવવામાં આવે છે. મીઠું ભોજનનો સ્વાદ વધારતું હોવાથી વ્રત દરમિયાન સામાન્ય મીઠાનો ત્યાગ ઇન્દ્રિયો પર સંયમના પ્રતીક તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ વ્રતનો મુખ્ય હેતુ માત્ર ભૂખ્યા રહેવાનો નહીં, પરંતુ મન અને ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરવાનો છે.
જયા પાર્વતી વ્રત સાથે જોડાયેલી માન્યતા
જયા પાર્વતી વ્રતની ધાર્મિક કથાઓમાં પણ મીઠા વગરના ભોજનનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. એક લોકપ્રચલિત માન્યતા અનુસાર, માતા પાર્વતીએ દેવતાઓને એક વખત મીઠા વગરનું ભોજન પીરસ્યું હતું. દેવતાઓએ તેને સહજતાથી સ્વીકાર્યું. ત્યારબાદ મીઠા વગરના ભોજનને વ્રતની પવિત્રતા અને સાદગી સાથે જોડવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ રીતે વ્રત દરમિયાન સામાન્ય મીઠું ન લેવાની પરંપરા પાછળ ધાર્મિક માન્યતાઓ ઉપરાંત સંયમ, સાદગી અને ઇન્દ્રિય નિયંત્રણનો સંદેશ પણ રહેલો છે. જોકે દરેક વ્રતના નિયમો અલગ હોઈ શકે છે, તેથી કયા પ્રકારનું મીઠું કે કયો આહાર લેવો તે પરંપરા અને વ્રતના નિયમો અનુસાર નક્કી કરવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો: Hathi Kheda Thakur Temple: ઝારખંડનું અનોખું મંદિર! અહીં દેવી-દેવતા નહીં, માત્ર હાથીની થાય છે પૂજા
(Disclaimer: આ સમાચારમાં આપવામાં આવેલી માહિતી ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સામાન્ય માહિતી પર આધારિત છે. (sandesh news) સંદેશ ન્યૂઝ આની પુષ્ટિ કરતું નથી.)
