પ્રદૂષણની ગંભીર સમસ્યા વચ્ચે ભારતમાં ઈલેક્ટ્રિક (EV) અને સીએનજી (CNG) વાહનોનો વપરાશ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે ઈલેક્ટ્રિક કાર પર્યાવરણ માટે સૌથી ઉત્તમ છે કારણ કે તે ચાલતી વખતે ધુમાડો નથી ફેંકતી. પરંતુ ધ એનર્જી એન્ડ રિસોર્સિસ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ (TERI) ના એક રિપોર્ટે આ વિષય પર એક નવો દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે.
વેલ-ટુ-વ્હીલ એનાલિસિસ: પ્રદૂષણનું સાચું ગણિત
TERI નો આ અભ્યાસ 'વેલ-ટુ-વ્હીલ' (Well-to-Wheel) પદ્ધતિ પર આધારિત છે. આ પદ્ધતિમાં માત્ર વાહનમાંથી નીકળતા ધુમાડાને જ ધ્યાનમાં નથી લેવાતો, પરંતુ ઈંધણ કે વીજળીના ઉત્પાદનથી લઈને કાર ચલાવવા સુધીના સમગ્ર ચક્ર (Life Cycle) દરમિયાન થતા કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનની ગણતરી કરવામાં આવે છે.
વીજળીનું ઉત્પાદન અને EV નો વાસ્તવિક પ્રભાવ
ઈલેક્ટ્રિક કાર પોતે ચાલતી વખતે ધુમાડો મુક્ત કરતી નથી, પરંતુ તેને ચાર્જ કરવા માટે વપરાતી વીજળી ક્યાંથી આવે છે તે ખૂબ મહત્વનું છે. ભારતમાં હજુ પણ મોટા ભાગની વીજળી કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, જે ચાર્જિંગ દરમિયાન અપ્રત્યક્ષ રીતે પ્રદૂષણમાં વધારો કરે છે.
ભારતનો પાવર મિક્સ અને તેની મર્યાદાઓ
અત્યારે ભારતનો વીજ ગ્રીડ પૂરેપૂરો અક્ષય ઊર્જા (Renewable Energy) પર નિર્ભર નથી. આ પરિસ્થિતિમાં, જ્યારે કોલસાથી બનેલી વીજળી વડે EV ચાર્જ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેના સમગ્ર લાઇફસાઇકલનું કુલ ઉત્સર્જન ધારણા કરતાં વધુ થઈ જાય છે.
CNG શા માટે હાલના તબક્કે આગળ છે?
અભ્યાસ અનુસાર, CNG પણ એક અશ્મિભૂત ઈંધણ (Fossil Fuel) છે, પરંતુ તે પેટ્રોલ અને ડીઝલ કરતાં ઘણું ઓછું પ્રદૂષણ કરે છે. જ્યારે CNG ના ઉત્પાદન, પરિવહન અને વપરાશના આખા ચક્રની તુલના વર્તમાન વીજ ગ્રીડ પર ચાલતી EV સાથે કરવામાં આવી, ત્યારે સીએનજી વાહનોનો પર્યાવરણ પર એકંદર પ્રભાવ ઓછો જોવા મળ્યો.
બેટરી નિર્માણ: પર્યાવરણ માટે મોટો પડકાર
ઈલેક્ટ્રિક વાહનોમાં વપરાતી મોટી બેટરીઓ બનાવવા માટે લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવા ખનિજોનું ઉત્ખનન કરવું પડે છે. આ પ્રક્રિયામાં વિપુલ પ્રમાણમાં ઊર્જા અને પાણીનો વપરાશ થાય છે, જે વાહન બનતા પહેલા જ પર્યાવરણ પર ભારે દબાણ ઊભું કરે છે.
જૂની બેટરીઓનું નિકાલ અને રિસાયક્લિંગ
EV ની બેટરી નકામી થઈ ગયા પછી તેને ફેંકી દેવી સરળ નથી. યોગ્ય રિસાયક્લિંગ વગર તે ઝેરી કચરો બની શકે છે. ભવિષ્યમાં જેમ જેમ EV ની સંખ્યા વધશે, તેમ જૂની બેટરીઓનું યોગ્ય રીતે વ્યવસ્થાપન કરવું એક મોટો પર્યાવરણીય પડકાર સાબિત થશે, જ્યારે CNG માં આવી કોઈ મોટી બેટરી હોતી નથી.
શું EV પર્યાવરણ માટે ખરાબ છે?
આ અભ્યાસનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે ઈલેક્ટ્રિક કારો પર્યાવરણ માટે ખરાબ છે. EV કેટલી "ગ્રીન" છે તેનો આધાર કાર પર નહીં પણ તેને ચાર્જ કરવા માટે વપરાતી વીજળી કેટલી સ્વચ્છ છે તેના પર રહેલો છે. જો વીજળી સ્વચ્છ સ્ત્રોતમાંથી મળશે, તો EV આપોઆપ શ્રેષ્ઠ બની જશે.
ગ્રીન એનર્જી તરફ ભારતની સફર
જેમ જેમ ભારતમાં સોલર, વિન્ડ અને અન્ય અક્ષય ઊર્જા સ્ત્રોતોનું પ્રમાણ વધશે, તેમ તેમ EV નું લાઈફસાઈકલ ઉત્સર્જન ઘટી જશે. ભવિષ્યમાં વીજ ઉત્પાદન સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણમુક્ત થશે ત્યારે ઈલેક્ટ્રિક વાહનો જ પર્યાવરણ માટે સૌથી ઉત્તમ વિકલ્પ સાબિત થશે.
સંક્રમણકાળ માટે CNG એક વચગાળાનો ઉકેલ
સંપૂર્ણ ગ્રીન એનર્જી ગ્રીડ તરફ આગળ વધવાના આ તબક્કામાં CNG અને CNG-હાઇબ્રિડ ટેકનોલોજીને એક મહત્વપૂર્ણ "વચગાળાના વિકલ્પ" (Interim Option) તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. આ ટેક્નોલોજી સંપૂર્ણ ઈલેક્ટ્રિક મોબિલિટી અપનાવવા સુધી પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
વધુ સમાચાર વાંચવા માટે ક્લિક કરો
