રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) 1 એપ્રિલ, 2027થી ₹ 10 અને ₹20 ના મૂલ્યની પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) ચલણી નોટો માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરી શકે છે. આ નોટોનું કદ (માપ) હાલની ચલણી નોટો જેવું જ રહેશે. આ પોલિમર નોટો હાલની કાગળની નોટોની સાથે જ ચલણમાં રહેશે.
1 એપ્રિલ 2027થી નવી પોલિમર નોટોનું ટ્રાયલ
RBI 1 એપ્રિલ, 2027થી ₹10 અને ₹20 ના મૂલ્યની નવી પોલિમર નોટો માટે ફિલ્ડ ટ્રાયલ (ક્ષેત્રીય પરીક્ષણ) શરૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. તેના કદમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં. એક મીડિયા અહેવાલ મુજબ, હાલનું કદ જાળવી રાખવાથી બેંકોને ફાયદો થશે, કારણ કે તેમણે તેમના ATMમાં ફેરફાર (reconfigure) કરવા માટે વધારાનો ખર્ચ કરવો પડશે નહીં.
જાહેર ક્ષેત્રની એક બેંકના વરિષ્ઠ અધિકારીના જણાવ્યાનુસાર કદમાં ફેરફાર ન કરવાથી બેંકોને ATMમાં ફેરફાર કરવા માટે થતા પ્રારંભિક ખર્ચથી બચવામાં મદદ મળશે. આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ઓછા મૂલ્યની ચલણી નોટો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતો હોવાથી તેનાથી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર બચત થવાની અપેક્ષા છે. નોંધનીય છે કે આ માત્ર એક ફિલ્ડ ટ્રાયલ છે તેથી, નવી પ્લાસ્ટિક નોટો હાલની કાગળની નોટોની સાથે જ ચલણમાં રહેશે અને જૂની કાગળની નોટો પણ સંપૂર્ણપણે કાયદેસર ચલણ (legal tender) તરીકે માન્ય રહેશે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ, ટ્રાયલ માટે ₹10 અને ₹20 મૂલ્યની 1 અબજ (100 કરોડ) પોલિમર નોટો બજારમાં લાવવામાં આવશે.
પોલિમર નોટો શા માટે લાવવામાં આવી રહી છે?
દેશમાં ₹10 અને ₹20ના મૂલ્યની નોટો સૌથી વધુ વપરાય છે. શાકભાજીના બજારો અને જાહેર પરિવહન (બસ/ઓટો) થી લઈને નાની છૂટક દુકાનો સુધી, આ નોટો સતત લોકોના હાથમાં ફરતી રહે છે. વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાને કારણે, કાગળની નોટો ઘણીવાર જલ્દી ફાટી જાય છે, ખરાબ થઈ જાય છે અથવા ગંદી થઈ જાય છે. પરિણામે, RBIએ દર વર્ષે લાખો જૂની અને ક્ષતિગ્રસ્ત નોટોનો નાશ કરવો પડે છે અને નવી નોટો છાપવી પડે છે. ઓગસ્ટ મહિનામાં, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI)ના અધિકારી સંજય મલ્હોત્રાએ પોલિમર ચલણી નોટોના લાંબા આયુષ્ય વિશે વાત કરી હતી.
પોલિમર નોટો 30 વર્ષથી વધુ સમય ટકી રહી છે
તેમણે જણાવ્યું હતું કે કેટલાક પ્રદેશોમાં પોલિમર નોટો 30 વર્ષથી વધુ સમય સુધી ટકી રહી છે. આવી નોટો ખાસ કરીને ઓછા મૂલ્યની ચલણી નોટો માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે, જેનો ઉપયોગ અને હેરફેર ખૂબ જ વારંવાર થતી હોય છે. પ્લાસ્ટિક અથવા પોલિમર નોટો સંપૂર્ણપણે વોટરપ્રૂફ (પાણીથી સુરક્ષિત) અને ગંદકી-પ્રતિરોધક હોવાથી, તે સરળતાથી ફાટતી નથી. તેમનું આયુષ્ય સામાન્ય નોટોની સરખામણીમાં 3 થી 4 ગણું વધારે હોય છે. જ્યારે કાગળની ચલણી નોટ સામાન્ય રીતે માત્ર 1 થી 2 વર્ષ સુધી જ ટકે છે. પોલિમર નોટો વધુ ટકાઉ હોવાથી, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ને વારંવાર ચલણ છાપવાની જરૂર પડશે નહીં, જેનાથી છાપકામ ખર્ચમાં અબજો રૂપિયાની બચત થઈ શકે છે.
₹1000ની નવી નોટ અંગેના દાવા ખોટા છે
સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર એવી તસવીરો અને પોસ્ટ્સ ફરી રહી છે જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતીય રિઝર્વ બેંકે (RBI) ₹1000 ની નવી પોલિમર નોટો બહાર પાડી છે. ભારત સરકારની અધિકૃત એજન્સી 'PIB ફેક્ટ ચેક' (PIB Fact Check) એ આ દાવાઓને ખોટા ગણાવ્યા છે. RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં ઊંચા મૂલ્યની પોલિમર નોટો લાવવાનો કોઈ પ્રસ્તાવ નથી.
હંમેશા ધ્યાનમાં રાખો કે RBI ક્યારેય સોશિયલ મીડિયા દ્વારા નવી ચલણી નોટો લાવવાની કે નાણાકીય નીતિમાં ફેરફાર કરવાની જાહેરાત કરતી નથી. તેના બદલે, આવી માહિતી તેની અધિકૃત વેબસાઇટ (rbi.org.in) અથવા સત્તાવાર પ્રેસ રિલીઝ દ્વારા આપવામાં આવે છે. તેથી, આવી વાયરલ પોસ્ટ્સ કે સંદેશાઓ પર વિશ્વાસ કરશો નહીં અને તેને આગળ શેર પણ કરશો નહીં.
આ પણ વાંચો: Sanwaliya Seth: 23 કરોડ રોકડ, 92 કિલો સોનું ચાંદી અને..સાંવરિયા શેઠ મંદિરનો ખૂલ્યો ભંડાર
