RBI કેન્દ્ર સરકારને આપશે 2.5 લાખ કરોડ રૂપિયા! જાણો કારણ

કેન્દ્ર સરકારને રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) તરફથી મોટી રકમ મળવા જઈ રહી છે. નાણાકીય વર્ષ 2025માં રિઝર્વ બેન્ક સરપ્લસ રકમ સરકારને ટ્રાન્સફર કરશે. તેની રકમ 2.5 લાખ કરોડ રૂપિયા કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે. આ રકમ ગયા નાણાકીય વર્ષમાં આપવામાં આવેલા ડિવિડન્ડ કરતાં વધુ હશે. આ રકમ નાણાકીય વર્ષ 2026ના બજેટ અંદાજ કરતાં પણ વધુ હોઈ શકે છે.

ગયા વર્ષે આરબીઆઈએ 2.1 લાખ કરોડ રૂપિયા આપ્યા હતા

જો RBI આટલું દેવું સરકારને ટ્રાન્સફર કરે તો દેશની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સરકારને વધુ લોન લેવાની જરૂર નહીં પડે. સરકારી દેવાના હિસાબ ફક્ત RBI પાસે જ રાખવામાં આવે છે. આરબીઆઈ મે મહિનાના અંતમાં સરકારને જણાવશે કે તે નાણાકીય વર્ષ 2025 માટે કેટલા સરપ્લસ પૈસા ટ્રાન્સફર કરશે. ગયા વર્ષે આરબીઆઈએ 2.1 લાખ કરોડ રૂપિયા આપ્યા હતા.

RBI આ પૈસા ક્યાંથી લાવશે?

રિઝર્વ બેન્ક સરપ્લસ આવકમાંથી સરકારને ડિવિડન્ડ આપે છે. ડોલરનું રોકાણ અને જાળવણી કર્યા પછી મૂલ્યાંકનમાં થયેલા વધારાથી RBI આ પૈસા કમાય છે. આ સાથે ચલણ છાપવા માટે મળતી ફી પણ તેમાં સામેલ છે. આ પછી જ્યારે રિઝર્વ બેન્ક નફો કરે છે, ત્યારે તે તેનો અમુક ભાગ સરકારને આપે છે. એટલે કે, રિઝર્વ બેન્કના વધુ નફાને કારણે સરકારને ફાયદો થાય છે. ગયા વર્ષે RBIએ સરકારને 2.10 લાખ કરોડ રૂપિયાનું ડિવિડન્ડ આપ્યું હતું.

સરકાર આ પૈસાનું શું કરશે?

સરકાર આરબીઆઈ દ્વારા આપવામાં આવેલી આ રકમનો ઉપયોગ તેની રાજકોષીય ખાધ ઘટાડવા માટે કરશે. રાજકોષીય ખાધ એટલે સરકારની આવક અને ખર્ચ વચ્ચેનો તફાવત. સરકારી ખર્ચને કારણે બેન્કોને પણ વધુ પૈસા મળશે.

શું છે RBIના આવક સ્ત્રોત?

• કેન્દ્રીય બેન્ક સરકારી બોન્ડ દ્વારા વ્યાજ કમાય છે. વિદેશી ચલણમાં રોકાણ દ્વારા પણ આવક ઉત્પન્ન થાય છે. રિઝર્વ બેન્કની બેલેન્સ શીટનો લગભગ 70 ટકા હિસ્સો વિદેશી ચલણ સંપત્તિના રૂપમાં છે, જ્યારે 20 ટકા સરકારી બોન્ડના રૂપમાં છે. આરબીઆઈ ડોલરને રિઝર્વમાં રાખે છે, જ્યારે ભાવ વધે ત્યારે તેને વેચવાથી સારું વળતર મળે છે.
• બજારમાં રોકાણ કરવા માટે સરકાર RBI પાસેથી જે પૈસા લે છે, તેમાંથી પણ કેન્દ્રીય બેન્ક કમાણી કરે છે. આ ઉપરાંત, RBI વિવિધ વાણિજ્યિક બેન્કને લોન આપે છે. તેના બદલામાં બેન્કો RBIને વ્યાજ ચૂકવે છે.
• સરકારને ડિવિડન્ડ આપ્યા પછી RBI તેની પાસે રહેલી વધારાની રકમ એટલે કે ડિવિડન્ડ પર વ્યાજ મેળવે છે.
• વિદેશી સંપત્તિ અને સોનાના પુન:મુલ્યાંકન દ્વારા આવક ઉત્પન્ન થાય છે. અનામત સોનું ઊંચા ભાવે વેચીને મોટી આવક થાય છે.