આ વખતે વરસાદ આટલો ભારે કેમ પડ્યો?
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર હાલમાં ચોમાસું ખૂબ સક્રિય છે. અરબી સમુદ્રમાંથી સતત ભેજ મળી રહ્યો છે અને નીચા દબાણની સિસ્ટમના કારણે દક્ષિણ ગુજરાતમાં વરસાદી વાદળો સતત સક્રિય રહ્યા. જેના કારણે ઘણા વિસ્તારોમાં થોડા કલાકોમાં જ અત્યંત ભારે વરસાદ નોંધાયો. હવામાન વિભાગે દક્ષિણ ગુજરાતના અનેક જિલ્લાઓ માટે રેડ એલર્ટ અને ફ્લેશ ફ્લડનું જોખમ પણ જાહેર કર્યું હતું.
સૌથી વધુ અસર કયા જિલ્લાઓમાં?
આ વરસાદથી સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓમાં સુરત, નવસારી, વલસાડ, ડાંગ, તાપી અને ભરૂચનો સમાવેશ થાય છે. સુરતમાં અનેક સોસાયટીઓમાં પાણી ભરાયા, વાહન વ્યવહાર ખોરવાયો અને કેટલાક વિસ્તારોમાં લોકોને બોટ દ્વારા બહાર કાઢવાની ફરજ પડી. રાજ્ય સરકારે બચાવ અને રાહત કામગીરી માટે તંત્રને હાઈ એલર્ટ પર રાખ્યું અને મુખ્યમંત્રીએ પણ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓની મુલાકાત લેવાનો નિર્ણય લીધો.
શહેરો દર વર્ષે પાણીમાં કેમ ગરકાવ થઈ જાય છે?
માત્ર ભારે વરસાદ જ જવાબદાર નથી. શહેરી આયોજનની ખામીઓ પણ મોટું કારણ છે. જેમાં ડ્રેનેજ સિસ્ટમની મર્યાદિત ક્ષમતા, કુદરતી નાળાઓ પર થયેલું બાંધકામ, વરસાદી પાણીના નિકાલમાં અવરોધ, ઝડપી શહેરીકરણ, નદીઓ અને ખાડીઓ પર વધતું દબાણ અને જ્યારે થોડા કલાકોમાં જ અગણિત મિલીમીટર વરસાદ પડે ત્યારે શહેરોની હાલની ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા પાણીનો નિકાલ કરી શકતી નથી અને પરિણામે રસ્તાઓ નદીમાં ફેરવાઈ જાય છે.
ફ્લેશ ફ્લડ શું હોય છે?
ફ્લેશ ફ્લડ એટલે ખૂબ ઓછા સમયમાં અચાનક આવતું પૂર. જો કોઈ વિસ્તારમાં ટૂંકા ગાળામાં અત્યંત ભારે વરસાદ પડે તો પાણી ઝડપથી ભેગું થઈ જાય છે. નદી, નાળા અને ડ્રેનેજ સિસ્ટમ તેની ક્ષમતા કરતાં વધુ પાણી વહન કરી શકતી નથી. પરિણામે અચાનક પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. દક્ષિણ ગુજરાતના ઘણા વિસ્તારોમાં આ જ સ્થિતિ જોવા મળી હતી. તેથી હવામાન વિભાગે ફ્લેશ ફ્લડ અંગે વિશેષ ચેતવણી આપી હતી.
છેલ્લા દાયકાનો સૌથી મોટો ટ્રેન્ડ
વરસાદના કુલ દિવસો કરતાં એક જ દિવસમાં અત્યંત ભારે વરસાદ વધ્યા છે. હવામાન નિષ્ણાતો આ વલણને બદલાતા આબોહવા અને વધુ ભેજવાળા વાતાવરણ સાથે જોડે છે
શું ક્લાઈમેટ ચેન્જ પણ જવાબદાર છે?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વરસાદની પેટર્નમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. પહેલાં વરસાદ ઘણા દિવસોમાં સમાન રીતે પડતો હતો. હવે ઘણા વિસ્તારોમાં થોડા કલાકોમાં જ એકસાથે અત્યંત ભારે વરસાદ નોંધાય છે. વિશ્વભરના હવામાન નિષ્ણાતો માને છે કે વધતું વૈશ્વિક તાપમાન સમુદ્રના પાણીનું બાષ્પીભવન વધારે છે. પરિણામે વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધે છે અને જ્યારે વરસાદ પડે ત્યારે તેની તીવ્રતા પણ વધી જાય છે.
ખેડૂતો માટે સારા સમાચાર કે મુશ્કેલી?
વરસાદ ખેતી માટે જરૂરી છે, પરંતુ અતિભારે વરસાદ નુકસાન પણ પહોંચાડી શકે છે.
ખેડૂતોને થઈ શકે તેવી મુશ્કેલીઓ:
ઉભા પાકને નુકસાન
ખેતરોમાં પાણી ભરાવું
માટીનું ધોવાણ
શાકભાજી અને બાગાયતી પાકને નુકસાન
પશુપાલન પર અસર
જો વરસાદ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો ખેતીમાં નુકસાનનું પ્રમાણ વધી શકે છે.
આગામી દિવસોમાં શું સ્થિતિ રહેશે?
હવામાન વિભાગે આગામી દિવસોમાં પણ દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદની શક્યતા વ્યક્ત કરી છે. નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સતર્ક રહેવા, બિનજરૂરી મુસાફરી ટાળવા અને સ્થાનિક તંત્રની સૂચનાઓનું પાલન કરવા સલાહ આપવામાં આવી છે.
કુદરતી જળ પ્રવાહ અને 'કન્ટૂર મેપ્સ નો યોગ્ય અભ્યાસ જ કરવામાં આવતો નથી
વડોદરાના જાણીતા એન્જિનીયરીંગ એકસપર્ટ પ્રો. નિકુલ પટેલે સંદેશ ડિજીટલ સાથે વાત કરતા આ મુદ્દે અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે શહેરી આયોજનમાં ટાઉન પ્લાનિંગ મંજૂરી વખતે કાગળ પર નિયમોનું પાલન થાય છે, જેમાં વસતીના આધારે રોડ, ગટર અને પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થાઓ નકશામાં દર્શાવાય છે. પરંતુ વાસ્તવિક અમલ દરમિયાન મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, બિલ્ડરો અને કોન્ટ્રાક્ટરો આ નિયમોની ઘોર અવગણના કરે છે. વિવિધ કામોના કોન્ટ્રાક્ટરો પૂરક વ્યવસ્થા ગોઠવ્યા વિના કામ કરતા હોવાથી મૂળભૂત માળખાકીય સુવિધાઓને મોટું નુકસાન પહોંચે છે. સૌથી મોટી ખામી એ છે કે આયોજન વખતે કુદરતી જળ પ્રવાહ અને 'કન્ટૂર મેપ્સ' (જમીનની ઊંચાઈ-નીચાઈ દર્શાવતા નકશા) નો યોગ્ય અભ્યાસ જ કરવામાં આવતો નથી, જેના કારણે વરસાદી પાણીના નિકાલમાં ભારે અવરોધ ઊભો થાય છે અને જલભરાવની સ્થિતિ સર્જાય છે.
જૂના તળાવોને માટી પૂરીને નષ્ટ કરી દેવામાં આવ્યા
તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે જો કોર્પોરેશન શહેરી વિસ્તારોમાં પાણીના કુદરતી પ્રવાહનો ઊંડો અભ્યાસ કરે, તેમજ ખાડીથી નદી સુધીના વહેણને દબાણમુક્ત રાખીને યોગ્ય રીતે ખુલ્લું રાખે, તો વરસાદી પાણી આપોઆપ નદીમાં વહી જશે. કમનસીબે, આધુનિક વિકાસની આંધળી દોટમાં શહેરોમાં આવેલા જૂના તળાવોને માટી પૂરીને નષ્ટ કરી દેવામાં આવ્યા છે. જમીન મેળવવા માટે કરાયેલા આ પુરાણની ગંભીર અસર આજે ભારે વરસાદ વખતે પૂર સ્વરૂપે ભોગવવી પડે છે. છેલ્લા ૨૫-૩૦ વર્ષમાં તળાવોની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો થયો છે અને તેમની પરસ્પરની કનેક્ટિવિટી તૂટી ગઈ છે, જે વર્તમાન જળ સંકટનું મુખ્ય કારણ છે.
આવી સ્થિતિમાં શું સાવચેતી રાખવી?
ભારે વરસાદ દરમિયાન કેટલીક સામાન્ય સાવચેતીઓ જીવન બચાવી શકે છે.
પાણી ભરાયેલા રસ્તા પરથી પસાર થવાનું ટાળો.
વીજળીના થાંભલા અને ખુલ્લા વાયરથી દૂર રહો.
હવામાન વિભાગ અને સ્થાનિક તંત્રની સૂચનાઓ પર નજર રાખો.
જરૂરી દવાઓ, પીવાનું પાણી અને ટોર્ચ જેવી વસ્તુઓ તૈયાર રાખો.
નદી અને નાળાની નજીક જવાનું ટાળો.
જરૂર પડે તો સુરક્ષિત સ્થળે ખસી જાઓ.
શું ગુજરાતને લાંબા ગાળાના ઉકેલની જરૂર છે?
દર વર્ષે એક જ પ્રકારની સ્થિતિ સર્જાય છે. તેથી હવે માત્ર રાહત કામગીરી પૂરતી નથી. નિષ્ણાતોના મતે લાંબા ગાળે નીચેના પગલાં જરૂરી છે:
આધુનિક સ્ટોર્મ વોટર ડ્રેનેજ સિસ્ટમ
વરસાદી પાણીના નિકાલ માટે માસ્ટર પ્લાન
કુદરતી નાળા અને જળમાર્ગોનું સંરક્ષણ
રિયલ-ટાઈમ ફ્લડ વોર્નિંગ સિસ્ટમ
શહેરી આયોજનમાં વરસાદી જોખમનો સમાવેશ
નાગરિકોમાં આપત્તિ અંગે જાગૃતિ
ભારે વરસાદ માત્ર એક મોસમી ઘટના નથી
દક્ષિણ ગુજરાતમાં પડતો ભારે વરસાદ માત્ર એક મોસમી ઘટના નથી, પરંતુ બદલાતા હવામાન, ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને ઝડપી શહેરીકરણનું સંયુક્ત પરિણામ છે. સુરત, નવસારી, વલસાડ અને ડાંગ જેવા વિસ્તારોમાં દર વર્ષે સર્જાતી પૂર જેવી સ્થિતિ એ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે હવે માત્ર વરસાદ બાદ રાહત કામગીરી પૂરતી નથી. મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, વૈજ્ઞાનિક આયોજન અને સમયસર ચેતવણી વ્યવસ્થા જ ભવિષ્યમાં આવા નુકસાનને ઘટાડી શકે છે. આ ચોમાસું ફરી એક વખત યાદ અપાવે છે કે કુદરતી આપત્તિને સંપૂર્ણ રીતે અટકાવી શકાતી નથી, પરંતુ યોગ્ય આયોજન અને તૈયાર કરવું જરુરી દ્વારા તેની અસર ચોક્કસપણે ઓછી કરી શકાય છે.
આ પણ વાંચો---- Porbandar : માધવપુરના દરિયામાં તણાઈ આવ્યું રહસ્યમય કન્ટેનર, લોકોના ટોળા ઉમટ્યા, પોલીસ-કસ્ટમ એલર્ટ
