ભારતનું ચૂંટણી પંચ બંધારણીય સંસ્થા છે, જે લોકસભા, રાજ્ય વિધાનસભા તથા રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીનું સંચાલન કરે છે. શરૂઆતમાં ચૂંટણી પંચ એક સભ્ય સંસ્થા હતી, પરંતુ 1989માં પ્રથમ વખત 2 વધારાના ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક કરવામાં આવી. તેમની નિમણૂક ટૂંકા સમય માટે રહી અને 1 જાન્યુઆરી 1990 પછી પંચ ફરી એક સભ્ય સંસ્થા બન્યું. ત્યારબાદ 1 ઓક્ટોબર 1993થી બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચની વ્યવસ્થા ફરી શરૂ થઈ અને ત્યારથી તે સતત અમલમાં છે. હાલ ચૂંટણી પંચમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ઉપરાંત 2 ચૂંટણી કમિશનરો છે.
1989માં પ્રથમ વખત બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચ કેમ બન્યું?
ઓક્ટોબર 1989માં એસ.એસ. ધનોઆ અને વી.એસ. સેગલને ચૂંટણી કમિશનર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. તે સમયે આર.વી.એસ. પેરી શાસ્ત્રી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર હતા. આ વ્યવસ્થા લાંબો સમય ચાલી નહીં. ચૂંટણી પંચના સત્તાવાર ઐતિહાસિક રેકોર્ડ મુજબ બંને વધારાના ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક 16 ઓક્ટોબર 1989થી 1 જાન્યુઆરી 1990 સુધી રહી અને ત્યારબાદ પંચ ફરી એક સભ્ય સંસ્થા બન્યું.
1993માં ફરી બહુ-સભ્ય પંચ અને ટી.એન. શેષનનો વિવાદ
1 ઓક્ટોબર 1993થી 2 વધારાના ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સાથે બહુ-સભ્ય વ્યવસ્થા ફરી અમલમાં આવી. તે સમયે ટી.એન. શેષન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર હતા અને એમ.એસ. ગિલ તથા જી.વી.જી. કૃષ્ણમૂર્તિ ચૂંટણી કમિશનર બન્યા. શેષને બહુ-સભ્ય વ્યવસ્થાને કાનૂની પડકાર આપ્યો હતો. આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેન્ચ સુધી પહોંચ્યો અને કેસમાં કોર્ટે ચૂંટણી પંચની બહુ-સભ્ય રચના અને તેની નિર્ણય પ્રક્રિયા અંગે મહત્વપૂર્ણ નિરીક્ષણો કર્યા.
શેષનના ‘બે ગધેડા’વાળો વિવાદ શું હતો?
ચૂંટણી પંચમાં બહુ-સભ્ય વ્યવસ્થા લાગુ થયા બાદ ટી.એન. શેષન અને અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરો એમ.એસ. ગિલ તથા જી.વી.જી. કૃષ્ણમૂર્તિ વચ્ચે ગંભીર મતભેદ સામે આવ્યા હતા. શેષન બંને નવા કમિશનરોની નિમણૂકને પોતાની સત્તા અને ચૂંટણી પંચની કામગીરીમાં દખલ તરીકે જોતા હતા. અહેવાલો અનુસાર, તેમણે બંને કમિશનરોને મહત્વની બેઠકો અને પંચની કેટલીક કામગીરીથી દૂર રાખ્યા હતા. આ તણાવ વચ્ચે શેષને મીડિયા સાથેની વાતચીતમાં ગિલ અને કૃષ્ણમૂર્તિ માટે અત્યંત કડક શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને તેમને “મારા કાર્યાલયના બે ગધેડા” તરીકે સંબોધ્યા હતા. આ ટિપ્પણીથી ચૂંટણી પંચની અંદર ચાલી રહેલા સત્તા સંઘર્ષને લઈને ભારે ચર્ચા થઈ હતી.
સમગ્ર વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો માત્ર વ્યક્તિગત ટકરાવ નહોતો.
જોકે, સમગ્ર વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો માત્ર વ્યક્તિગત ટકરાવ નહોતો. મૂળ પ્રશ્ન એ હતો કે બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચમાં CEC પાસે કેટલી સત્તા હોવી જોઈએ અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની ભૂમિકા તથા નિર્ણય લેવાની સત્તા કેટલી હોવી જોઈએ. બાદમાં આ જ સત્તા અને નિર્ણય પ્રક્રિયાના પ્રશ્નો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યા અને બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા અંગે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સ્થિતિ સ્પષ્ટ થઈ.
શેષન વિવાદનું મૂળ શું હતું?
આ વિવાદ માત્ર વ્યક્તિગત મતભેદનો પ્રશ્ન નહોતો. મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે બહુ-સભ્ય પંચમાં CECની ભૂમિકા કેટલી વિશેષ છે અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની સત્તા કેટલી છે? આજે ચૂંટણી પંચ પોતે સ્પષ્ટ કરે છે કે તમામ ચૂંટણી કમિશનરોને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સમાન મતાધિકાર છે અને પંચના નિર્ણયો બહુમતીથી લેવામાં આવે છે. એટલે CEC પંચના વડા છે, પરંતુ અન્ય કમિશનરો ઉપર એકતરફી નિર્ણય સત્તા ધરાવતા સભ્ય તરીકે વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી નથી.
ગિલ અને કૃષ્ણમૂર્તિ સાથે તણાવ
શેષનના કાર્યકાળ દરમિયાન ગિલ અને કૃષ્ણમૂર્તિ સાથે તણાવ અંગે અનેક અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. તેમના વિશે શેષને કરેલી અત્યંત કડક ટિપ્પણીઓ પણ આ સમયગાળાની ચર્ચામાં વારંવાર ઉલ્લેખાય છે. જોકે આવી વ્યક્તિગત ટિપ્પણીઓને સંસ્થાકીય સત્તાના કાનૂની માળખાથી અલગ જોવી જરૂરી છે.
2006થી 2009: ગોપાલસ્વામી અને નવીન ચાવલા વચ્ચે મતભેદ
બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચમાં આગળનો મોટો વિવાદ એન. ગોપાલસ્વામી અને નવીન ચાવલા વચ્ચે જોવા મળ્યો.ગોપાલસ્વામી 30 જૂન 2006થી 20 એપ્રિલ 2009 સુધી CEC રહ્યા, જ્યારે નવીન ચાવલા બાદમાં 21 એપ્રિલ 2009થી CEC બન્યા. આ સમયગાળા દરમિયાન ગોપાલસ્વામીએ રાષ્ટ્રપતિને ચાવલાને હટાવવાની ભલામણ કરી હતી. આ મામલે રાજકીય નિષ્પક્ષતા અંગે આરોપો અને દાવાઓ ચર્ચામાં આવ્યા હતા. જોકે આવા આરોપોને સંબંધિત વ્યક્તિઓ અને રાજકીય પક્ષોના નિવેદનોના સંદર્ભમાં સમજવા જરૂરી છે. ચૂંટણી પંચની અંદરની મતભેદની ગંભીરતા સમજવા માટે એક મહત્વનું ઉદાહરણ એ પણ છે કે 2009માં એક અલગ બંધારણીય મામલે ECIનો નિર્ણય 2:1 બહુમતીથી આવ્યો હતો, જેમાં ગોપાલસ્વામીનો અભિપ્રાય અલ્પમતમાં હતો.તેમણે ચાવલા પર કોંગ્રેસ પક્ષ સામે પક્ષપાત કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો.
ગોપાલસ્વામીએ આરોપ લગાવ્યો હતો
ગોપાલસ્વામીએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે ચાવલા કમિશનની બેઠકો સંબંધિત માહિતી વરિષ્ઠ કોંગ્રેસ નેતાઓને આપતા હતા. તેમના આરોપ મુજબ, તેઓ આ માહિતી પૂરી પાડવા માટે કમિશનની બેઠકો દરમિયાન વારંવાર શૌચાલયમાં જતા હતા. જોકે, તત્કાલીન મનમોહન સિંહ સરકારે ગોપાલસ્વામીની ભલામણ સ્વીકારી ન હતી. ત્યારબાદ નવીન ચાવલા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે ગોપાલસ્વામીના સ્થાને આવ્યા. આ સમગ્ર વિવાદે કમિશનના સભ્યોમાં મતભેદો, રાજકીય પક્ષપાતના આરોપો અને સંસ્થાની નિષ્પક્ષતા અંગેની ચર્ચાઓને પણ પ્રકાશિત કરી હતી.
2019માં અશોક લવાસા અને સુનીલ અરોરાનો મુદ્દો
2019ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન CEC સુનીલ અરોરા અને ચૂંટણી કમિશનર અશોક લવાસા વચ્ચે મતભેદ અંગે ચર્ચા થઈ હતી. લવાસાએ કેટલાક આચારસંહિતા સંબંધિત મામલાઓમાં અલગ મત વ્યક્ત કર્યો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. આ મુદ્દે અસંમતિ નોંધ જાહેર થવી જોઈએ કે નહીં તે અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી.ચૂંટણી પંચના પોતાના ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાં 2019ના ચૂંટણી તંત્રના વડા તરીકે સુનીલ અરોરા, અશોક લવાસા અને સુશીલ ચંદ્રાનો ઉલ્લેખ છે. લવાસાએ 18 ઓગસ્ટ 2020ના રોજ ચૂંટણી કમિશનર પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું. ચૂંટણી પંચના રેકોર્ડમાં તેમનો કાર્યકાળ 23 જાન્યુઆરી 2018થી 31 ઓગસ્ટ 2020 દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
2024માં અરુણ ગોયલનું રાજીનામું
ચૂંટણી પંચની અંદરની ચર્ચામાં બાદમાં અરુણ ગોયલનું 9 માર્ચ 2024નું રાજીનામું પણ મહત્વનું બન્યું. તેમના રાજીનામાને લઈને જાહેર ક્ષેત્રમાં વિવિધ અટકળો થઈ હતી, પરંતુ કોઈ વ્યક્તિના રાજીનામાના કારણ અંગે સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ ન હોય ત્યારે અટકળોને હકીકત તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં.
હવે 2026માં શું ચર્ચાઈ રહ્યું છે?
હાલ ચૂંટણી પંચમાં જ્ઞાનેશ કુમાર CEC છે, જ્યારે સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી ચૂંટણી કમિશનર છે. ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર અધિકારી યાદીમાં ત્રણેયના નામ અને હોદ્દા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં સંધુ અને જોશીએ કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો અંગે ઔપચારિક વાંધા નોંધાવ્યા હોવાના દાવા કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં મતદાર નોંધણી ફોર્મ-6માં ફેરફાર અને મતદાર યાદીના ડેટાબેઝના સંચાલન જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ છે. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચનું સત્તાવાર વલણ એ છે કે અભિપ્રાયમાં તફાવત ચર્ચા-વિચારણાની પ્રક્રિયાનો ભાગ હોઈ શકે છે, અને SIR સંબંધિત અંતિમ નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનું પંચે જણાવ્યું છે.
તો શું ચૂંટણી પંચમાં મતભેદ નવી વાત છે?
ઈતિહાસ જોતા જવાબ સ્પષ્ટ રીતે એટલો છે કે બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચની અંદર મતભેદનો મુદ્દો નવો નથી. 1989માં બહુ-સભ્ય રચનાનો પ્રથમ પ્રયોગ, 1993 પછી શેષન યુગનો સત્તા-સંઘર્ષ, ગોપાલસ્વામી-ચાવલા વિવાદ, 2019માં લવાસાની અસંમતિ અને ત્યારબાદના પ્રસંગો દર્શાવે છે કે ચૂંટણી પંચની અંદર નિર્ણય પ્રક્રિયા અને સત્તાના ઉપયોગ અંગે મતભેદ સમયાંતરે જાહેર ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે. પરંતુ એક મહત્વની બાબત એ છે કે મતભેદ અને સંસ્થાકીય નિષ્ફળતા એક જ બાબત નથી. બહુ-સભ્ય પંચની રચનાનો હેતુ અલગ-અલગ સભ્યોની ભાગીદારી સાથે નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે. હાલની સત્તાવાર વ્યવસ્થા મુજબ દરેક ચૂંટણી કમિશનરને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સમાન મતાધિકાર છે અને નિર્ણયો બહુમતીથી થઈ શકે છે.
આખી કહાનીનો સાર
ચૂંટણી પંચમાં CEC અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે મતભેદની ચર્ચા 1989થી અલગ-અલગ સ્વરૂપે જોવા મળે છે. શરૂઆતમાં પ્રશ્ન CECની સત્તા અને નવા કમિશનરોની ભૂમિકા અંગે હતો. બાદમાં આ ચર્ચા નિર્ણય પ્રક્રિયા, અસંમતિ, આચારસંહિતા, નિષ્પક્ષતા અને મતદાર યાદી જેવા મુદ્દાઓ સુધી પહોંચી. અંતે મહત્વનો મુદ્દો એ રહે છે કે ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો કઈ પ્રક્રિયા હેઠળ લેવાય છે, દરેક કમિશનરને કેટલો મતાધિકાર છે અને અસંમતિને સંસ્થાકીય રીતે કેવી રીતે નોંધવામાં આવે છે. સત્તાવાર માળખા મુજબ બહુ-સભ્ય પંચમાં તમામ કમિશનરોને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સમાન મત છે અને નિર્ણય બહુમતીથી થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો : New Delhi: જો જ્ઞાનેશ કુમાર 48 કલાકમાં રાજીનામુ નહીં આપે તો જંતર મંતર 2.0 શરુ કરવાનું CJPનું એલાન