અમેરિકી રાજકારણના ઈતિહાસમાં 2026ની મિડ-ટર્મ ચૂંટણી (મધ્યસત્ર ચૂંટણી) એક અત્યંત નિર્ણાયક મોડ પર આવી પહોંચી છે. પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળના પ્રથમ બે વર્ષ દરમિયાન વ્હાઇટ હાઉસ અને યુએસ કોંગ્રેસના બંને ગૃહો (હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ અને સેનેટ) પર રિપબ્લિકન પાર્ટીનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ હતું.
આ મજબૂત બહુમતીને લીધે ટ્રમ્પ સરકારે 2025માં ટેક્સ-કટ (કર છૂટ) જેવા અનેક વિવાદાસ્પદ અને મોટા કાયદાઓ સરળતાથી પસાર કરી લીધા હતા, પરંતુ તાજેતરના મતદાન પરિણામો અને પ્રારંભિક આંકડા દર્શાવે છે કે, વિપક્ષ ડેમોક્રેટ્સ દ્વારા કોંગ્રેસ પર ફરી કબ્જો મેળવી લેવામાં આવ્યો છે. યુએસ રાજકારણનો આ સત્તાપલટો માત્ર ટ્રમ્પ શાસનના ભવિષ્યને જ નક્કી નથી કરતો, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ અને ભારત જેવા ઝડપથી ઉભરતા અર્થતંત્રો પર પણ તેની સીધી અને વ્યાપક અસરો પાડે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ગણાવ્યા રિપબ્લિકન પક્ષની મિડ-ટર્મ ચૂંટણીમાં હારના 5 કારણો
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે મિડ-ટર્મ ચૂંટણીમાં રિપબ્લિકન પક્ષની હાર પાછળ ઈરાન સામેના સૈન્ય સંઘર્ષને કારણે વધેલી મોંઘવારી, ગેસોલીન-ડીઝલના આસમાને પહોંચેલા ભાવ અને નબળા ઉમેદવારોને મુખ્ય જવાબદાર ગણાવ્યા છે. આ સિવાય ડેમોક્રેટ્સની સુઆયોજિત ચૂંટણી રણનીતિ અને કોંગ્રેસના બંને ગૃહો પર તેમનો કબ્જો પણ મહત્વનું કારણ બન્યા છે, જોકે ટ્રમ્પે ઈરાનને પરમાણુ શસ્ત્રોથી રોકવાના નિર્ણયનો રાજકીય કિંમત ચૂકવીને પણ બચાવ કર્યો હતો.
- ઈરાન યુદ્ધ અને મોંઘવારી: ઈરાન સાથેના સંઘર્ષના લીધે પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ગેસોલીનના ભાવ વધતા સામાન્ય જનતા પર આર્થિક બોજ વધ્યો.
- નબળા ઉમેદવારો: મહત્વની બેઠકો પર રિપબ્લિકન પક્ષના ઉમેદવારોનું પ્રદર્શન નબળું રહ્યું અને તેઓ મતદારોને આકર્ષવામાં નિષ્ફળ રહ્યા.
- આર્થિક અને રાજકીય અસર: યુદ્ધ અને મોંઘવારીથી જન્મેલા અસંતોષનો સીધો ફાયદો ડેમોક્રેટ્સને મળ્યો.
- ડેમોક્રેટ્સની સંગઠિત રણનીતિ: ડેમોક્રેટિક પક્ષે સુઆયોજિત વ્યૂહરચના બનાવીને હાઉસ અને સેનેટ બંને ગૃહો પર જીત મેળવી.
- પરમાણુ સુરક્ષાનો બચાવ: ટ્રમ્પે દાવો કર્યો કે ચૂંટણીમાં રાજકીય નુકસાન થયું હોવા છતાં ઈરાનને પરમાણુ શસ્ત્રોથી રોકવું દેશહિત માટે જરૂરી હતું.
મિડ-ટર્મ ચૂંટણી એટલે શું?
અમેરિકી રાજકીય કેલેન્ડરમાં મિડ-ટર્મ ચૂંટણીનું ખૂબ જ મોટું મહત્ત્વ હોય છે. આ ચૂંટણીઓ રાષ્ટ્રપતિની ચાર વર્ષની મુદતના બરાબર અડધા રસ્તે, એટલે કે બે વર્ષ પૂરા થવા પર યોજાય છે. આ ચૂંટણી દ્વારા અમેરિકન જનતા કોંગ્રેસના સભ્યોની પસંદગી કરે છે. કોંગ્રેસ બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે - House of Representatives (પ્રતિનિધિ સભા) અને સેનેટ.
આ ચૂંટણીમાં પ્રતિનિધિ સભાની તમામ 435 બેઠકો અને સેનેટની 100માંથી 35 બેઠકો પર મતદાન થાય છે. આ ઉપરાંત, 36 રાજ્યોમાં નવા ગવર્નરની પણ પસંદગી કરવામાં આવે છે. આ ચૂંટણીના પરિણામો સીધા જ રાષ્ટ્રપતિની કામ કરવાની તાકાત અને તેમની નીતિઓને નક્કી કરે છે.
અમેરિકાની રાજકીય વ્યવસ્થામાં મીડ-ટર્મ ચૂંટણીઓ રાષ્ટ્રપતિના 4 વર્ષના કાર્યકાળના બરાબર વચ્ચેના તબક્કે (એટલે કે 2 વર્ષ પૂરા થવા પર) યોજાય છે.
- કોંગ્રેસની રચના: અમેરિકી સંસદ (કોં ગ્રેસ) બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે:
- હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ (નિચલું ગૃહ): આ ગૃહની તમામ 435 બેઠકો પર દર બે વર્ષે ચૂંટણી થાય છે.
- સેનેટ (ઉપલું ગૃહ): સેનેટમાં કુલ 100 બેઠકો હોય છે (દરેક રાજ્યમાંથી 2 સભ્યો). સેનેટર્સની મુદત 6 વર્ષની હોય છે, તેથી દર બે વર્ષે એક-તૃતીયાંશ એટલે કે લગભગ 35 બેઠકો પર ચૂંટણી યોજાય છે.
- ગવર્નર અને સ્થાનિક ચૂંટણીઓ: આ સાથે જ દેશના 36 રાજ્યોમાં નવા ગવર્નર ચૂંટવા માટે પણ મતદાન થાય છે.
ટૂંકમાં, આ ચૂંટણી સીધી રાષ્ટ્રપતિ પદ માટે નથી હોતી, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ કાયદાઓ પસાર કરાવી શકશે કે કેમ તે આ ચૂંટણીના પરિણામો નક્કી કરે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની નિર્ણય લેવાની શક્તિ પર શું અસર થશે?
પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળના પ્રથમ બે વર્ષ દરમિયાન રિપબ્લિકન પાર્ટીનું બંને ગૃહમાં બહુમત હોવાથી તેમને પોતાના નિર્ણયો લાગુ કરવામાં મોટી સરળતા રહી હતી. વર્ષ 2025માં ટેક્સ-કટ જેવા મોટા નિર્ણયો તેઓ સરળતાથી પાસ કરાવવામાં સફળ રહ્યા હતા, પરંતુ મીડ-ટર્મ ચૂંટણીમાં રિપબ્લિકન પાર્ટી હારી છે અને ડેમોક્રેટ્સે કોંગ્રેસ પર નિયંત્રણ મેળવ્યું છે, એટલે ટ્રમ્પના એજન્ડા માટે મોટો રોડબ્લોક ઊભો થશે. ડેમોક્રેટ્સ બહુમત મેળવ્યા બાદ ટ્રમ્પ પ્રશાસન સામે આક્રમક તપાસ, સબપોના અને હિયરિંગ શરૂ કરી શકે છે. આનાથી ટ્રમ્પની નીતિઓ અને નિર્ણયોને મંજૂરી મેળવવી અત્યંત મુશ્કેલ બની જશે.
મિડ-ટર્મમાં ડેમોક્રેટ્સની જીત ટ્રમ્પ પ્રશાસનની અસીમિત શક્તિઓ પર બ્રેક લગાવશે
- એજન્ડા પર રોક: રિપબ્લિકન પાર્ટીનું બહુમતી નિયંત્રણ છીનવાઈ જવાથી હવે ટ્રમ્પ કોઈપણ મોટો કાયદો, બજેટ કે નીતિ વિપક્ષની મંજૂરી વિના પસાર કરી શકશે નહીં.
- કડક તપાસ અને સબપોના: અત્યાર સુધી સત્તાધારી પક્ષના કારણે ટ્રમ્પ પ્રશાસનને સંસદીય તપાસમાંથી મુક્તિ મળી હતી. હવે વિપક્ષી નેતાઓ કમિટીઓના અધ્યક્ષ બનશે, જેથી ટ્રમ્પની નીતિઓ, વિવાદાસ્પદ નિર્ણયો અને વહિવટી કામગીરી સામે આક્રમક સુનાવણીઓ અને તપાસ શરૂ થશે.
- મહાભિયોગનું જોખમ: પ્રતિનિધિ સભામાં વિપક્ષ બહુમતીમાં આવવાથી ટ્રમ્પ સામે ફરી એકવાર મહાભિયોગ ચલાવવાનો રાજકીય માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે.
- નોંધ: સબપોના એ અદાલત અથવા અન્ય સરકારી કાનૂની સંસ્થા દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતો એક સત્તાવાર કાનૂની આદેશ છે. તેનો મુખ્ય હેતુ કોઈ વ્યક્તિને સાક્ષી તરીકે જુબાની આપવા અથવા કેસને સંબંધિત પુરાવા/દસ્તાવેજો કોર્ટમાં રજૂ કરવા માટે ફરજ પાડવાનો છે.
અમેરિકામાં મિડ-ટર્મ ચૂંટણી હારવાનો ઈતિહાસ
અમેરિકી રાજકારણનો એક અતૂટ નિયમ રહ્યો છે કે મિડ-ટર્મ ચૂંટણીમાં સત્તાધારી પક્ષ (આ કિસ્સામાં ટ્રમ્પના રિપબ્લિકન્સ) સામાન્ય રીતે પોતાની બેઠકો ગુમાવે છે અને વિપક્ષી પાર્ટીને ફાયદો થાય છે. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે, મોટાભાગના રાષ્ટ્રપતિઓએ પોતાના બીજા વર્ષના અંતે યોજાતી આ ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસમાં પોતાનું નિયંત્રણ ગુમાવ્યું છે. જ્યારે પણ વ્હાઇટ હાઉસમાં બેઠેલી પાર્ટી પ્રત્યે જનતામાં અસંતોષ હોય, ત્યારે મીડ-ટર્મ ચૂંટણી હંમેશાં રાષ્ટ્રપતિની કારકીર્દી માટે અગ્નિપરિક્ષા સાબિત થઈ છે. આ વખતે પણ ટ્રમ્પના નીચા જનપ્રિયતા રેટિંગ વચ્ચે રિપબ્લિકન પાર્ટી માટે સત્તા ટકાવી રાખવી મોટો પડકાર બની ગયો છે.
અમેરિકી રાજકારણમાં આ એક પ્રસ્થાપિત "કાર્ડિનલ રૂલ" છે કે જે પક્ષ વ્હાઇટ હાઉસમાં (સત્તા પર) હોય, તે મીડ-ટર્મ ચૂંટણીમાં બેઠકો ગુમાવે જ છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીના ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો, 90% થી વધુ મીડ-ટર્મ ચૂંટણીઓમાં સત્તાધારી પક્ષે ગૃહમાં બેઠકો ગુમાવી છે.
અગાઉના રાષ્ટ્રપતિઓનો ઈતિહાસ
- બરાક ઓબામા: ઓબામાના પ્રથમ કાર્યકાળની મિડ-ટર્મમાં ડેમોક્રેટ્સે હાઉસમાં 63 બેઠકો ગુમાવી હતી, જેને ઓબામાએ પોતે "ભારે પરાજય" ગણાવ્યો હતો.
- ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (2018): ટ્રમ્પના પ્રથમ કાર્યકાળ દરમિયાન પણ 2018ની મિડ-ટર્મ ચૂંટણીમાં રિપબ્લિકન્સે પ્રતિનિધિ સભા પરનું નિયંત્રણ ગુમાવ્યું હતું.
- જો બાઇડેન (2022): બાઇડેનના સમયમાં પણ રિપબ્લિકન્સે હાઉસ પર કબ્જો મેળવી લીધો હતો.
આ ઈતિહાસ દર્શાવે છે કે, મિડ-ટર્મ ચૂંટણી હંમેશાં વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિની કામગીરી અને જનપ્રિયતા પર જનતાનો "રેફરન્ડમ" (જનાદેશ) બની જાય છે.
વિશ્વ અને ભારત પર આ પરિણામોની અસર
કૂડ ઓઈલ (ઈંધણ)ના ભાવ પર અસર
ટ્રમ્પ સરકાર દ્વારા ઈરાન સામે ચલાવવામાં આવી રહેલા આક્રમક વલણ અને યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ ઊંચા રહ્યા છે. ચૂંટણીમાં હારથી ટ્રમ્પ માટે સૈન્ય ખર્ચ અને યુદ્ધ નીતિ આગળ ધપાવવી મુશ્કેલ બનશે. જો રાજકીય દબાણ હેઠળ યુદ્ધવિરામ કે મધ્યસ્થતા થાય, તો ઓઈલના ભાવ ઝડપથી નીચે આવી શકે છે.
- ભારત માટે ફાયદો: ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ તેલ આયાત કરે છે. ઓઈલના ભાવ ઘટવાથી ભારતના આયાત બિલમાં ઘટાડો થશે અને તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) ને મોટો આર્થિક લાભ થવાની શક્યતા છે.
યુએસ સરકાર શટડાઉનનું જોખમ
વિભાજિત સંસદના કારણે બજેટ, સરકારી ખર્ચ અને ફેડરલ ભંડોળ મંજૂર કરવા મુદ્દે ડેમોક્રેટ્સ અને રિપબ્લિકન્સ વચ્ચે મોટો તકરાર થશે. જો સમયસર બજેટ પાસ ન થાય તો અમેરિકી સરકાર શટડાઉન થઈ શકે છે, જેનાથી શેરબજારોમાં ભારે અસ્થિરતા આવી શકે છે, અને ગ્લોબલ ઇન્વેસ્ટર્સ સુરક્ષિત રોકાણ તરફ વળતાં ઉભરતા બજારોમાંથી મૂડી પાછી ખેંચી શકે છે.
ભારત-અમેરિકા વેપાર કરાર
બંને દેશો વચ્ચેનો પ્રસ્તાવિત વેપાર કરાર હવે કાયદાકીય તપાસ હેઠળ આવશે. જોકે, અમેરિકામાં ડેમોક્રેટ્સ અને રિપબ્લિકન્સ બંને ભારત સાથે મજબૂત સંબંધોના પક્ષધર છે, છતાં ટેરિફ, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને એનર્જી ક્ષેત્રે વિપક્ષી સાંસદો શરતો કડક બનાવી શકે છે.
H-1B વિઝા અને આઈટી (IT) સેક્ટર
ટ્રમ્પ સરકારે પોતાના બીજા કાર્યકાળમાં નવી H-1B અરજીઓ પર 100,000 ડોલરની ફી જેવા આકરા નિયમો લાદ્યા હતા. વિપક્ષી ડેમોક્રેટ્સ સંસદમાં આવવાથી ઇમિગ્રેશન નીતિઓ પર પુનર્વિચાર અને તપાસ વધશે.
- ભારતીય આઈટી માટે મહત્વ: સંસદ તરફથી કડક વહિવટી પગલાં પર રોક લાગવાથી ભારતીય IT વ્યાવસાયિકો અને કંપનીઓને મોટી રાહત મળી શકે છે, કારણ કે કુલ H-1B લાભાર્થીઓમાં 69.9% હિસ્સો ભારતીયોનો છે.
2026ની યુએસ મીડ-ટર્મ ચૂંટણી માત્ર અમેરિકાના આંતરિક રાજકારણની હાર-જીત પૂરતી સીમિત નથી. આ ચૂંટણીના પરિણામોએ પ્રમુખ ટ્રમ્પની એકચક્રી સત્તા પર મોટો અંકુશ લગાવી દીધો છે, જે આગામી 2028ની અમેરિકી પ્રમુખપદની ચૂંટણી માટે નવી રાજકીય દિશા નક્કી કરશે.
મિડ ટર્મ ચૂંટણી વિશે શું કહે છે નિષ્ણાત?
પૂર્વ વરિષ્ઠ રાજદ્વારી સુરેન્દ્ર કુમારે 2026ની યુએસ મિડ ટર્મ ચૂંટણીના પરિણામોનું વિશ્લેષણ કરતા જણાવ્યું છે કે, જનતાનો જનાદેશ સર્વોપરી છે, અને જીવનયાપનની ઊંચી કિંમતો તથા નીતિઓ સામેના વિરોધને કારણે સત્તાધારી પક્ષને મોટો ફટકો પડ્યો છે. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી છે કે, આનાથી વ્હાઇટ હાઉસની મનમાની ઓછી થશે, કૂટનીતિને પ્રોત્સાહન મળશે અને ભારત-અમેરિકાના દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર કોઈ નકારાત્મક અસર નહીં પડે, બલ્કિ વ્યાપારિક અને સાંસ્કૃતિક સંબંધો વધુ મજબૂત થવાની સંભાવના રહેશે.
વિદેશ નિષ્ણાત રબિન્દર સચદેવના જણાવ્યા અનુસાર, 2026ની અમેરિકી મિડટર્મ ચૂંટણીમાં રિપબ્લિકન પાર્ટી અને રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પને મોટો ફટકો પડ્યો છે જેને 'બ્લૂ સુનામી' કહી શકાય, કારણ કે કોંગ્રેસના બંને સદનો (સીનેટ અને પ્રતિનિધિ સભા) પર ડેમોક્રેટ્સે નિયંત્રણ મેળવી લીધું છે. આ પરિણામોના કારણે ટ્રમ્પ ઘરેલુ મુદ્દાઓ પર 'લેમ ડક' (નબળા કે મર્યાદિત સત્તાવાળા) રાષ્ટ્રપતિ બની ગયા છે, જેનાથી તેમના કાયદાકીય એજન્ડા અને સરકારી નિયુક્તિઓમાં ભારે અડચણો આવશે, તેમજ ડેમોક્રેટ્સ દ્વારા વહીવટી તંત્ર સામે તપાસ શરૂ કરવામાં આવશે. જોકે, વિદેશ નીતિ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વેપાર જેવા ક્ષેત્રોમાં રાષ્ટ્રપતિ પાસે વિશેષ કારોબારી સત્તાઓ હોવાથી ટ્રમ્પ વૈશ્વિક સ્તરે વધુ સક્રિય રહી શકે છે. જોકે, પેન્ટાગોનના બજેટ બાબતે તેમને સંસદ તરફથી અવરોધોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.