ચારેય તરફ દરિયો છતાં તરસ્યું ગોવા! હરિયાળી વચ્ચે કેમ ઊભું થયું પીવાના પાણીનું મોટું સંકટ?
અફાટ અરબ સાગરનો કિનારો, ચારેય તરફ પથરાયેલી હરિયાળી, ભરપૂર વરસાદ અને નદીઓનો પ્રકૃતિ તરફથી મળેલો અદભુત ઉપહાર... આ બધી જ ઓળખ પ્રવાસીઓના સ્વર્ગ ગણાતા ગોવાની છે. પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આટલું પાણી હોવા છતાં પણ ગોવા હાલમાં પીવાના પાણીના ભયંકર સંકટ (Goa Water Crisis) માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. છેલ્લા 5-6 વર્ષમાં સ્થિતિ એટલી ખરાબ થઈ છે કે માર્ચથી મે મહિનાના ઉનાળા દરમિયાન ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોવાના કેટલાય ગામોમાં ટેન્કર દ્વારા પાણી પહોંચાડવું પડી રહ્યું છે. ભારે વરસાદ વાળા આ રાજ્યમાં સ્થાનિક લોકોને અઠવાડિયામાં માત્ર થોડા જ કલાક સપ્લાયનું પાણી મળે છે.
ગોવા પાસે વિશાળ અરબ સાગર છે, પણ તેનું પાણી પીવાલાયક નથી. સમુદ્રની બિલકુલ નજીક હોવાને કારણે તટીય વિસ્તારોમાં બોરવેલ કે કૂવાના પાણીમાં ક્ષાર (મીઠું) ભળી રહ્યું છે, જેના કારણે ભૂગર્ભ જળ પણ પીવાલાયક રહ્યું નથી.
ગોવાની પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા મુખ્યત્વે માંડવી (મહાદાયી) અને જુઆરી નદી પર ટકેલી છે. પરંતુ કર્ણાટક સરકાર દ્વારા 2002થી મહાદાયી નદીના પાણીને વાળવાની યોજનાઓ પર કામ ચાલી રહ્યું છે. આ આંતરરાજ્ય નદી વિવાદે ગોવાની જળ સુરક્ષા જોખમમાં મૂકી દીધી છે.
ગોવામાં દર વર્ષે લાખો પ્રવાસીઓ આવે છે. ટુરિઝમ સીઝનમાં મોટા હોટલો અને રિસોર્ટમાં પાણીનો વપરાશ એટલો વધી જાય છે કે સ્થાનિક વસ્તી માટે પાણી ઓછું પડી જાય છે. 1980-90ના દાયકાથી શરૂ થયેલા આ ટ્રેન્ડે તટીય વિસ્તારોના જળસ્તરને તોડી નાખ્યા છે.
ગોવાના બિચોલિમ અને સાતારી જેવા વિસ્તારોમાં થયેલા બેફામ ખાણકામને કારણે પ્રકૃતિએ આપેલી મીઠા પાણીની ઝરણો અને ઝરણાંઓ સુકાઈ ગયા છે.
પણજી અને મડગાંવ જેવા શહેરોમાં ક્રોંક્રિટના જંગલો ઉભા થવાને કારણે ચોમાસાનું પાણી જમીનમાં ઉતરવાને બદલે સીધું વહીને દરિયામાં મળી જાય છે. જુના વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ નવી વસ્તીની માંગ પુરી કરી શકતા નથી.
વર્તમાન સમયમાં ગોવાને રોજિંદુ આશરે 600 થી 650 મિલિયન લીટર પીવાના પાણીની જરૂરિયાત રહે છે. જો કે, રાજ્યના મુખ્ય 7 ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ દ્વારા માત્ર 550 મિલિયન લીટર પાણી જ પૂરું પાડી શકાય છે. એવો અંદાજ છે કે 2030 સુધીમાં ગોવાને રોજનું 800 મિલિયન લીટર પાણી જોઈશે, જે અત્યારની સ્થિતિએ ચિંતાજનક છે.
ગોવા સરકાર હાલમાં 'હર ઘર જલ મિશન' અંતર્ગત પે Pernem અને ગનલક્ષ્મી જેવા વિસ્તારોમાં નવા ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ નાખી રહી છે. જૂની પાઇપલાઇનોમાં થતો 20-30 ટકા લીકેજ બગાડ અટકાવવા સ્માર્ટ મીટર લગાવવામાં આવી રહ્યા છે.
પરંતુ આ સંકટમાંથી કાયમી બહાર નીકળવા માટે ગોવાએ હવે ઈઝરાયેલ જેવી અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવીને દરિયાના ખારા પાણીને મીઠું કરવાના (Desalination) પ્લાન્ટ સ્થાપવા પડશે. આ સાથે જ પરંપરાગત કૂવાઓનું શુદ્ધિકરણ, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ (Rainwater Harvesting) અને પ્રવાસીઓમાં જળ બચાવ અંગે જાગૃતિ લાવવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.