નાસાના જેમ્સ વેબ ટેલિસ્કોપે 10 અબજ પ્રકાશ વર્ષ દૂર રહેલા બ્લેકહોલ પ્રથમવાર માપ્યું વજન!
તારાઓની ગતિશીલતા અને ગુરુત્વાકર્ષણ લેન્સિંગના ઉપયોગથી વૈજ્ઞાનિકોએ આ અદ્રશ્ય બ્લેક હોલનું વજન માપ્યું છે.
વૈજ્ઞાનિકોની એક આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમે બ્રહ્માંડમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી દૂરનો શાંત બ્લેક હોલ શોધી કાઢ્યો છે. નાસાના જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપે આ નોંધપાત્ર શોધમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ રહસ્યમય બ્લેક હોલ MRG-M0138 નામની ગેલેક્સીના કેન્દ્રમાં છુપાયેલું હતું, જે પૃથ્વીથી લગભગ 10 અબજ પ્રકાશવર્ષ દૂર સ્થિત છે. વૈજ્ઞાનિકોએ માત્ર આ બ્લેક હોલ શોધી કાઢ્યો જ નહીં પરંતુ તેનું વજન પણ માપ્યું છે.
આ કોસ્મિક જાયન્ટનું દળ આપણા સૂર્ય કરતાં આશરે 6 અબજ ગણું વધારે હોવાનો અંદાજ છે. આ શોધ એટલા માટે પણ ખાસ છે કારણ કે આ બ્લેક હોલ અગાઉના રેકોર્ડ કરતાં 15 ગણું દૂર સ્થિત છે. જ્યારે બ્લેક હોલ સક્રિય હોય છે, ત્યારે તેમાં પડતા વાયુઓ તીવ્ર કિરણોત્સર્ગ ઉત્સર્જિત કરે છે. આને ક્વાસાર કહેવામાં આવે છે, અને તે શોધવામાં સરળ છે કારણ કે તે બ્રહ્માંડના સૌથી તેજસ્વી પદાર્થોમાંના એક છે.
તેનાથી વિપરીત, MRG-M0138 ગેલેક્સીમાં આ સુપરમાસિવ બ્લેક હોલ સંપૂર્ણપણે સ્થિર બેસે છે. તેમાં કોઈ ગેસ કે બાહ્ય પદાર્થ પડતો નથી, તેથી તે કોઈ પ્રકાશ ઉત્સર્જિત કરતો નથી. તે સંપૂર્ણપણે અદ્રશ્ય છે, જેના કારણે કોઈપણ તરંગલંબાઇ પર જોવું અશક્ય બને છે. આ અદ્રશ્ય જાયન્ટનું વજન માપવા માટે, વૈજ્ઞાનિકોએ સ્ટેલર ડાયનેમિક્સ નામની એક ખાસ તકનીકનો ઉપયોગ કર્યો. આ તકનીક હેઠળ, વૈજ્ઞાનિકોએ બ્લેક હોલની પરિક્રમા કરતા તારાઓની ગતિનું નિરીક્ષણ કર્યું છે.
જેમ્સ વેબ ટેલિસ્કોપનો ઉપયોગ કરીને તારાઓની આ સામૂહિક ગતિવિધિને ટ્રેક કરવામાં આવી હતી. બ્લેક હોલની ખૂબ નજીક રહેલા તારાઓ ખૂબ જ ઊંચી ગતિએ આગળ વધી રહ્યા હતા, જ્યારે દૂરના તારાઓ ધીમી ગતિએ આગળ વધી રહ્યા હતા. તારાઓની ગતિમાં આ તફાવતનું વિશ્લેષણ કરીને, વૈજ્ઞાનિકોએ બ્લેક હોલના દળની સચોટ ગણતરી કરી છે. આ તકનીકનો ઉપયોગ આપણા પોતાના આકાશગંગાના કેન્દ્રમાં બ્લેક હોલને માપવા માટે પણ કરવામાં આવ્યો છે.
આટલા અંતરે સામાન્ય રીતે ગેલેક્સીમાં તારાઓની ગતિનું અવલોકન કરવું સંપૂર્ણપણે અશક્ય હતું. આ મુશ્કેલીને દૂર કરવા માટે, વૈજ્ઞાનિકોએ કુદરતના એક અનોખા લેન્સનો આશરો લીધો, જેને ગ્રેવિટેશનલ લેન્સિંગ કહેવાય છે. પૃથ્વી અને MRG-M0138 ગેલેક્સી વચ્ચે, બીજો એક વિશાળ ગેલેક્સી ક્લસ્ટર અસ્તિત્વમાં હતો. તે ક્લસ્ટરનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ એટલું શક્તિશાળી હતું કે તે પાછળથી આવતા પ્રકાશને વાળતો હતો. તે એક વિશાળ કોસ્મિક મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસની જેમ કાર્ય કરે છે.