એક સમયે સોના કરતાં પણ મોંઘો હતો ‘જાંબલી’ રંગ! કિંમત પાછળનું કારણ જાણીને ચોંકી જશો

2/6

પ્રાચીન કાળમાં જાંબલી રંગ આટલો મોંઘો હોવાનું મુખ્ય કારણ તેનો દુર્લભ સ્ત્રોત હતો. સામાન્ય રીતે અન્ય રંગો વનસ્પતિ કે ખનિજોમાંથી સરળતાથી મળી રહેતા, પરંતુ જાંબલી રંગ મેળવવાની પ્રક્રિયા તદ્દન અલગ હતી. આ રંગ મેળવવા માટે 'બોલિનસ બ્રાન્ડારિસ' (Bolinus Brandaris) નામના દરિયાઈ ગોકળગાયની એક ખાસ પ્રજાતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જેને સામાન્ય ભાષામાં 'મ્યુરેક્સ સ્નેલ' (Murex Snail) કહેવાય છે. આ ખાસ ગોકળગાય મુખ્યત્વે ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) ના કિનારે જ જોવા મળતા હતા. તેમને ખૂબ મોટી સંખ્યામાં એકઠા કરવા અત્યંત મુશ્કેલ કામ હતું, જેના કારણે આ રંગની ઉપલબ્ધતા શરૂઆતથી જ બહુ ઓછી હતી.

3/6

જાંબલી રંગ બનાવવાની પ્રક્રિયા અતિશય મહેનત માંગી લે તેવી અને ખૂબ જ ઓછું વળતર આપનારી હતી. ઐતિહાસિક અંદાજો અને દસ્તાવેજો અનુસાર, માત્ર ૧.૪ ગ્રામ શુદ્ધ જાંબલી રંગ બનાવવા માટે અંદાજે ૧૨,૦૦૦ જેટલા દરિયાઈ ગોકળગાયની જરૂર પડતી હતી! આ ગણતરી પરથી જ અંદાજો લગાવી શકાય કે કાપડના એક નાના ટુકડાને રંગવા માટે પણ હજારો ગોકળગાયોને પકડીને પ્રોસેસ કરવા પડતા હતા.

4/6

આ રંગ બનાવવાની રીત જેટલી જટિલ હતી, એટલી જ તે બદનામ પણ હતી. આ રંગને ઇતિહાસમાં 'ટાયરિયન પર્પલ' (Tyrian Purple) તરીકે ઓળખવામાં આવતો.

5/6

આ રંગ બનાવવાની આખી પ્રક્રિયા દરમિયાન ખૂબ જ તીવ્ર અને અસહ્ય દુર્ગંધ (ગંદી વાસ) આવતી હતી, જે માઇલો દૂર સુધી અનુભવાતી. આ જ કારણે રંગ બનાવવાની મોટી વર્કશોપ્સ સામાન્ય રીતે લોકવસ્તીવાળા શહેરોથી ઘણી દૂર, સમુદ્ર કિનારે બનાવવામાં આવતી હતી. મજૂરોએ ભારે કાળજીપૂર્વક ગોકળગાય એકઠા કરવા પડતા, તેમાંથી રંગનો સ્ત્રોત કાઢીને ખાસ નિયંત્રિત વાતાવરણમાં તેને પ્રોસેસ કરવો પડતો. ત્યારપછી તેને તડકામાં સૂકવીને કાપડ પર ઉપયોગમાં લેવા યોગ્ય બનાવાતો. કાપડને રંગવામાં અને તેને સુકવવામાં ઘણીવાર અઠવાડિયાઓનો સમય નીકળી જતો હતો.

6/6

આ જ આકરી મહેનત, અસાધારણ સમય અને કાચા માલની અછતને લીધે જાંબલી રંગ પ્રાચીન સમયમાં સોના કરતાં પણ વધુ કિંમતી દરજ્જો ભોગવતો હતો.