- ભારતને 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ અંગ્રેજો પાસેથી આઝાદી મળી
- આઝાદ થયેલું ભારત આજના ભારત કરતાં તદ્દન અલગ હતું
- દેશના ઘણા મહત્વપૂર્ણ ભાગો તે સમયે સ્વતંત્ર ભારતનો ભાગ ન હતા
ભારતને 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ અંગ્રેજો પાસેથી આઝાદી મળી હતી. પણ અંગ્રેજોની ચુંગાલમાંથી આઝાદ થયેલું ભારત આજના ભારત કરતાં તદ્દન અલગ હતું. દેશના ઘણા મહત્વપૂર્ણ ભાગો તે સમયે સ્વતંત્ર ભારતનો ભાગ ન હતા. 15 ઓગસ્ટ, 1947 પછી, આ વિસ્તારોને ઔપચારિક રીતે ભારતમાં એકીકૃત કરવાનું મિશન ઘણા દાયકાઓ સુધી ચાલ્યું હતું. ક્યારેક મંત્રણા દ્વારા તો ક્યારેક સૈન્ય બળ દ્વારા આ મુદ્દાનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો હતો.
હૈદરાબાદ
15 ઓગસ્ટ 1947ની આસપાસ હૈદરાબાદની વસ્તી 1 કરોડ 60 લાખ હતી. હૈદરાબાદ એક સમૃદ્ધ રજવાડું હતું અને નિઝામને આ રાજ્યમાંથી વાર્ષિક રૂ. 26 કરોડની આવક હતી. ત્યારે નિઝામ મીર ઉસ્માન અલી હૈદરાબાદ પર રાજ કરતા હતા. ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, 1947 એ રજવાડાઓને ભારત અથવા પાકિસ્તાનમાં જોડાવાનો અથવા પોતાને સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ રાજ્ય તરીકે સ્થાપિત કરવાનો વિકલ્પ આપ્યો હતો. નવાબ ઇચ્છતા હતા કે હૈદરાબાદ બ્રિટિશ કોમનવેલ્થનું સભ્ય બને. લોર્ડ માઉન્ટબેટને તેનો અસ્વીકાર કર્યો. 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ હૈદરાબાદ વગર ભારત આઝાદ થયું હતું.
પટેલ કોઈપણ સંજોગોમાં હૈદરાબાદને ભારતથી અલગ કરવાના પક્ષમાં ન હતા. નિઝામને લોકમતની ઓફર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ 85 ટકા હિંદુ વસ્તી પર શાસન કરતા નિઝામે આ ઓફરને નકારી કાઢી હતી. 9 સપ્ટેમ્બર 1948ના રોજ ભારતે નિર્ણય કર્યો કે હૈદરાબાદમાં લશ્કરી કાર્યવાહી સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. સેનાના સધર્ન કમાન્ડને જાણ કરવામાં આવી હતી કે તેઓએ 13 સપ્ટેમ્બર (સોમવાર)ના વહેલી સવારે હૈદરાબાદમાં પ્રવેશ કરવો પડશે. 4 દિવસ સુધી ચાલેલા સશસ્ત્ર સંઘર્ષ પછી, આખરે 17 સપ્ટેમ્બર 1948ની સાંજે હૈદરાબાદની સેનાએ આત્મસમર્પણ કર્યું. 18મીએ મેજર જનરલ ચૌધરીના નેતૃત્વમાં ભારતીય સેના શહેરમાં પ્રવેશી. એકંદરે આ ઓપરેશન 108 કલાક ચાલ્યું અને હૈદરાબાદ ભારતનું અભિન્ન અંગ બની ગયું.
કાશ્મીર
15 ઓગસ્ટ, 1947ના રોજ, કાશ્મીર એક રજવાડું હતું, જેના હિંદુ રાજા ડોગરા શાસક મહારાજા હરિ સિંહ હતા. રજવાડાની લગભગ ત્રણ ચતુર્થાંશ વસ્તી મુસ્લિમોની હતી. આ રજવાડાની પ્રજાએ પાકિસ્તાન સાથે સામાન અને સાધનોની લેવડદેવડ કરી હતી. મહારાજા હરિ સિંહ ભારત અને પાકિસ્તાન સાથે સ્ટેન્ડસ્ટિલ એગ્રીમેન્ટ કરવા માંગતા હતા. તે કરારનો હેતુ તેમને ભારત અથવા પાકિસ્તાન સાથે ભળી જવા માટે થોડો વધુ સમય આપવાનો હતો. પાકિસ્તાનની નજર જમ્મુ-કાશ્મીર પર હતી.
24 ઓક્ટોબર 1947ના રોજ પાકિસ્તાનના કબીલાઓએ કાશ્મીર પર હુમલો કર્યો. આ કબીલાઓને પાકિસ્તાન આર્મીનું સમર્થન હતું. આદિવાસીઓ શ્રીનગર તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા, મહારાજા હરિ સિંહ ચિંતિત હતા, તેમની સેના કબીલાઓનો સામનો કરવા સક્ષમ ન હતી. મહારાજા હરિ સિંહે ભારત સરકાર પાસે લશ્કરી મદદ માંગી. ભારત સરકાર લશ્કરી મદદ આપવા તૈયાર હતી પરંતુ ભારતે કહ્યું કે હરિ સિંહે જમ્મુ અને કાશ્મીરને ભારતમાં ભેળવવું પડશે. મહારાજા હરિ સિંહે વિલયના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને કાશ્મીર ભારતનું અભિન્ન અંગ બની ગયું.
જુનાગઢ
15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ, ગુજરાતના દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં સ્થિત અન્ય એક રજવાડું જૂનાગઢ ભારતમાં જોડાયું ન હતું. આ રજવાડાની મોટાભાગની વસ્તી હિન્દુ હતી અને રાજા મુસ્લિમ હતા. જૂનાગઢના નવાબ મોહબ્બત મહાબત ખાનજીએ માઉન્ટબેટનની સલાહને અવગણીને 15 સપ્ટેમ્બર 1947ના રોજ પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાનું નક્કી કર્યું.
જ્યારે ભારત સરકારને જાણ થઈ, ત્યારે દિલ્હીમાં હલચલ વધી ગઈ. ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ તરત જ આ મિશનમાં જોડાઈ ગયા. ભારત સરકારે જૂનાગઢને બળતણ અને કોલસાનો પુરવઠો બંધ કરી દીધો હતો. ભારતીય દળોએ માંગરોળ અને બાબરીયાવાડ પર નવાબનો કબજો છીનવી લીધો. ભારતની કડકાઈ અને લોકોનો મિજાજ જોઈને અહીંના નવાબ કરાચી ભાગી ગયા. 20 ફેબ્રુઆરી, 1948ના રોજ જૂનાગઢમાં લોકમત યોજાયો હતો, જેમાં 91 ટકા લોકોએ ભારતમાં વિલીનીકરણની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું.
ગોવા, દમણ દીવ, દાદરા અને નગર હવેલી
ભારતમાં દરિયાની સુંદરતા દર્શાવનાર ગોવાને પણ 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ આઝાદી મળી ન હતી. ભારત સ્વતંત્રતા અધિનિયમ 1947 દ્વારા, અંગ્રેજોએ તેમના નિયંત્રણ હેઠળની જમીન ભારતને સોંપવાની જાહેરાત કરી, પરંતુ તે સમયે ભારતના કેટલાક ભાગો પોર્ટુગલના નિયંત્રણ હેઠળ હતા. ગોવા 1510 થી પોર્ટુગીઝ નિયંત્રણ હેઠળ હતું. પોર્ટુગલે દલીલ કરી હતી કે જ્યારે ગોવા પર કબજો કર્યો ત્યારે ભારતીય પ્રજાસત્તાક અસ્તિત્વમાં ન હતું. હવે ભારત સમક્ષ સૈન્ય કાર્યવાહી જ એકમાત્ર વિકલ્પ હતો.
તે સમયે દમણ દીવ પણ ગોવાનો એક ભાગ હતો. 2 ઓગસ્ટ 1954ના રોજ, ગોવાના રાષ્ટ્રવાદી દળોએ દાદરા નગર હવેલીની વસાહતો પર કબજો કર્યો અને ભારત તરફી સ્થાનિક સરકારની સ્થાપના કરી. 1961માં દાદરા નગર હવેલીને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. આ પછી, પોર્ટુગલ દ્વારા શાસિત બાકીના પ્રદેશો માટે આર્થિક પ્રતિબંધો શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
અહીં, દાદરા અને નગર હવેલી છીનવી લીધા પછી, પોર્ટુગીઝ ગુસ્સે થયા. પોર્ટુગલે આફ્રિકન દેશો અંગોલા અને મોઝામ્બિકમાંથી વધુ સૈનિકો બોલાવ્યા. 8000 યુરોપિયન, આફ્રિકન અને ભારતીય સૈનિકો ગોવા, દમણ અને દીવમાં તૈનાત હતા. ડિસેમ્બર 1961માં ભારતે ઓપરેશન વિજય શરૂ કર્યું. પોર્ટુગલને 19 ડિસેમ્બર, 1961ના રોજ, તત્કાલિન પોર્ટુગીઝ ગવર્નર મનુ વાસાલો દા સિલ્વાએ ભારત સામે શરણાગતિ સ્વીકારી હતી.
પોંડિચેરી
આઝાદી સમયે, ગોવા-દમણ દીવ, દાદરા અને નગર હવેલી પોર્ટુગલનો ભાગ હતા જ્યારે પોંડિચેરી (હવે પુડુચેરી) ફ્રેન્ચ વસાહત હતી. આઝાદી પછી, નેહરુએ પોંડિચેરીને ભારતમાં સામેલ કરવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો. પોંડિચેરી ઉપરાંત કરાઈકલ, માહે અને યાનમ પણ ફ્રાન્સના નિયંત્રણમાં હતા.
1954માં પોંડિચેરીમાં વાતાવરણ બગડવા લાગ્યું. ભારતમાં વિલીનીકરણ માટે અહીં વ્યાપક ચળવળ થઈ હતી. 18 ઓક્ટોબર 1954ના રોજ પોંડિચેરી અને કરાઈકલની સ્થાનિક સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓએ લોકમતમાં ભાગ લીધો હતો. તેમાંથી 170 સભ્યોએ ભારત સાથે વિલીનીકરણ માટે સંમતિ દર્શાવી હતી. ત્રણ દિવસ પછી ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચે એક કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા. મે 1962 માં, પોંડિચેરીની સત્તા ભારતમાં ઔપચારિક રીતે સ્થાનાંતરિત કરવા માટે ફ્રેન્ચ સંસદમાં એક પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. 16 ઓગસ્ટ 1962ના રોજ, ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચે પોંડિચેરીની સત્તાનું ઔપચારિક હસ્તાંતરણ થયું.
સિક્કિમ
ભારતના પ્રજાસત્તાકની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાનો એજન્ડા ભારતમાં સિક્કિમના સમાવેશ વિના અધૂરો હતો. 15 ઓગસ્ટે જ્યારે દેશને આઝાદી મળી ત્યારે સિક્કિમ આપણી સાથે ન હતું. ત્યારે અહીં રાજાશાહી હતી. ચોગ્યાલ અહીં રાજ કરતા હતા, તેઓ સિક્કિમ માટે ભૂટાન જેવું સ્ટેટસ ઇચ્છતા હતા. 1962માં ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી, ભારતે એ સમજવાનું શરૂ કર્યું કે સિક્કિમને ભારતીય પ્રજાસત્તાકમાં ભેળવી દેવાની ભૌગોલિક રાજકીય જરૂરિયાત બની ગઈ છે.
તે સમયે દેશના પીએમ ઈન્દિરા ગાંધી હતા. 6 એપ્રિલ, 1975ના રોજ સવારે 5000 ભારતીય સૈનિકોએ સિક્કિમમાં ચોગ્યાલના મહેલને ઘેરી લીધો હતો. સેનાએ મહેલમાં હાજર 243 રક્ષકોને ઝડપથી અને સરળતાથી કાબુમાં લીધા. ચોગ્યાલને તેમના મહેલમાં જ નજરકેદમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. આ પછી સિક્કિમમાં જનમત લેવાયો. લોકમતમાં 97.5 ટકા લોકોએ ભારત સાથે જવાની તરફેણ કરી હતી. સિક્કિમને ભારતનું 22મું રાજ્ય બનાવવા માટેનું બંધારણ સંશોધન બિલ પસાર થયું. 15 મે, 1975ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ ફખરુદ્દીન અલી અહેમદે આ બિલ પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને સિક્કિમ ભારતનો ભાગ બની ગયું.
મણિપુર-ત્રિપુરા
15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ, મણિપુર પણ સમગ્ર ભારતનો ભાગ ન હતું. બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન મણિપુર એક રજવાડું હતું. જેનો વિસ્તાર 21,900 ચોરસ કિલોમીટર હતો. સ્વતંત્રતા સમયે, મણિપુરના મહારાજા બોધચંદ્ર સિંહે 1949 સુધી ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઑફ એક્સેશન પર હસ્તાક્ષર કર્યા ન હતા. મણિપુરનું પોતાનું બંધારણ પણ હતું. પરંતુ ભારત સરકારે આ બંધારણને માન્યતા આપી ન હતી.
અહીં મણિપુરમાં ચૂંટણીની માંગ જોર પકડવા લાગી. મણિપુરના મહારાજા બોધચંદ્રએ જૂન 1948માં રાજ્યમાં ચૂંટણી યોજી હતી. મણિપુરના ભારતમાં વિલીનીકરણની વાત કરીએ તો તેને લઈને વિધાનસભામાં મોટો મતભેદ જોવા મળ્યો હતો. દરમિયાન, પરિસ્થિતિ એવી હતી કે સપ્ટેમ્બર 1949માં, ભારત સરકારને મણિપુર એસેમ્બલીની સલાહ લીધા વિના મહારાજા બોધચંદ્ર દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઑફ એક્સેશન મેળવવું પડ્યું. આ વિલીનીકરણ 15 ઓક્ટોબર 1949થી લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું.
15 નવેમ્બર, 1949ના રોજ ત્રિપુરા ભારતીય સંઘમાં ભળી ગયું. 17 મે, 1947 ના રોજ ત્રિપુરાના છેલ્લા મહારાજા બીર બિક્રમ સિંહના મૃત્યુ પછી, તેમની પત્ની મહારાણી કંચનપ્રભાએ ત્રિપુરા રાજ્યની બાગડોર સંભાળી. તેમણે ત્રિપુરા રાજ્યના ભારતીય સંઘમાં વિલીનીકરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
