ચાલુ વર્ષે ગુજરાતમાં મેઘરાજાનો મિજાજ કંઈક અલગ જ રૂપ ધારણ કરીને આવ્યો છે. રાજ્યમાં “ક્યાંક ગાજ્યા અને વરસ્યા, તો ક્યાંક માત્ર વાદળાં ઘેરાયા” જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. દક્ષિણ ગુજરાતના એક છેડે ધોધમાર વરસાદથી નદી-નાળાં અને ડેમો છલકાઈ રહ્યા છે, તો બીજી તરફ સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના કેટલાક વિસ્તારોમાં ધરતી ચિરાઈ રહી છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ, અમદાવાદ કેન્દ્ર દ્વારા 1 જૂન 2026 થી 20 ઓગસ્ટ 2026 સુધીના સંચિત વરસાદના આંકડા જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરીએ તો સમગ્ર ગુજરાતનો સરેરાશ વરસાદ સામાન્યની નજીક એટલે કે -3% દેખાય છે, પરંતુ આ આંકડા પાછળ વિસ્તાર અનુસાર વરસાદના આંકડાની મોટી અસમાનતા છુપાયેલી છે.
દ્વારકામાં દુકાળના એંધાણ: -86% વરસાદની રેકોર્ડબ્રેક અછત
ગુજરાતમાં હાલની સૌથી ચિંતાજનક સ્થિતિ દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં જોવા મળી રહી છે, જ્યાં “દુકાળમાં અધિક માસ” જેવો ઘાટ સર્જાયો છે. 20 ઓગસ્ટ સુધી દ્વારકામાં સામાન્ય રીતે 422.3 મીમી વરસાદ થવો જોઈતો હતો, પરંતુ તેની સામે વાસ્તવિક વરસાદ માત્ર 58.0 મીમી જ નોંધાયો છે. પરિણામે જિલ્લામાં વરસાદની અછત સીધી -86% સુધી પહોંચી ગઈ છે. અત્યાર સુધી સિઝનનો માત્ર 14% વરસાદ પડતાં પીવાના પાણીથી લઈને ખેતી અને પશુધન માટે આગામી દિવસો અત્યંત નિર્ણાયક બની રહેશે.
પોરબંદર અને જામનગરમાં પણ મેઘરાજાએ ‘હાથતાળી’ આપી
દ્વારકા બાદ પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્રના અન્ય દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓમાં પણ ચોમાસું તદ્દન નબળું સાબિત થયું છે. પોરબંદરમાં સામાન્ય 526.3 મીમી વરસાદ સામે માત્ર 159.4 મીમી વરસાદ નોંધાતાં -70% ની તીવ્ર અછત સર્જાઈ છે. જ્યારે જામનગરમાં સામાન્ય 478.4 મીમી ની સામે 216.0 મીમી વરસાદ પડતાં -55% ની અછત નોંધાઈ છે. આ વિસ્તારોમાં “આભ ફાટ્યું નહીં અને ધરતી તરસી રહી” જેવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થયું છે. આ ઉપરાંત જૂનાગઢમાં -30% (478.2 મીમી), ગીર સોમનાથમાં -33% (468.4 મીમી) અને સૌરાષ્ટ્રના આર્થિક કેન્દ્ર રાજકોટમાં -25% (354.7 મીમી) અછત નોંધાઈ છે.
કચ્છ પ્રદેશ અને ઉત્તર-મધ્ય ગુજરાતમાં પણ ચિંતાના વાદળો
રણપ્રદેશ ધરાવતા અને ભૌગોલિક રીતે સંવેદનશીલ એવા કચ્છ જિલ્લામાં સામાન્ય સરેરાશ 297.2 મીમી સામે અત્યાર સુધી માત્ર 136.2 મીમી વરસાદ થયો છે, જે -54% ની મોટી અછત દર્શાવે છે. રણપ્રદેશમાં આટલી મોટી અછતથી પશુપાલકો માટે ઘાસચારાનો વિકટ પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે. બીજી તરફ ઉત્તર અને મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓમાં પણ "ચારે તરફ સરખી ગંગા વહેતી નથી" તેવું ચિત્ર છે. દાહોદમાં -36% (360.5 મીમી), અરવલ્લીમાં -35% (394.8 મીમી) અને સાબરકાંઠામાં -34% (410.6 મીમી) અછત છે, જ્યારે મધ્ય ગુજરાતના વડોદરામાં -20% અને છોટાઉદેપુરમાં -17% ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.
દક્ષિણ ગુજરાતમાં મેઘમહેર: ‘છપ્પર ફાડીને’ વરસ્યા મેઘરાજા
એક તરફ જ્યાં સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ પાણી માટે વલખાં મારી રહ્યા છે, ત્યાં દક્ષિણ ગુજરાત પર મેઘરાજા મન મૂકીને વરસ્યા છે. વલસાડ જિલ્લામાં 2660.2 મીમી વરસાદ નોંધાયો છે, જે સામાન્ય કરતાં 68% વધુ છે. નવસારીમાં 2220.6 મીમી વરસાદ સાથે 58% અને સુરતમાં 1468.1 મીમી વરસાદ સાથે 50% નો વધારો થયો છે. આ સિવાય મધ્ય ગુજરાતના ખેડામાં 45% અને સુરેન્દ્રનગરમાં 28% વધુ વરસાદ નોંધાયો છે. આમ, એક જ રાજ્યમાં વલસાડમાં જળબંબાકાર, તો દ્વારકામાં સૂકીભઠ ધરતી જેવા બે વિરોધાભાસી દ્રશ્યો સર્જાયા છે.
ઓછા સમયમાં અતિભારે વરસાદથી તારાજી, છતાં ક્યાંક અછત
રાજ્યમાં આ વર્ષનું ચોમાસાની સૌથી ગંભીર બાબત એ છે કે, વરસાદની તીવ્રતા ઓછી સમયાવધિમાં ખૂબ વધારે રહી છે. વલસાડ, નવસારી, સુરત ઉપરાંત અમરેલી અને જૂનાગઢના માણાવદર જેવા વિસ્તારોમાં ટૂંકા સમયમાં પડેલા ભારે વરસાદના કારણે પૂર અને પાણી ભરાવાની સ્થિતિથી તારાજી સર્જાઈ હતી. એટલે કે "થોડા સમયમાં ઘણું વરસે અને બાકીનો સમય આકાશ સૂનું રહે" તેવી સ્થિતિથી ક્યાંક પાક ધોવાઈ ગયો છે, તો ક્યાંક પાક સૂકાઈ રહ્યો છે.
ખેડૂતો અને પશુપાલકો માટે ‘આગળ કૂવો ને પાછળ ખાઈ’ જેવી સ્થિતિ
સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના અછતગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કપાસ, મગફળી અને તલ જેવા ખરીફ પાકો પર સંકટના વાદળો ઘેરાયા છે. વાવેતર કર્યા બાદ વરસાદ ન ખેંચાતા પાકની વૃદ્ધિ અટકી ગઈ છે. આ ઉપરાંત ભૂગર્ભ જળસ્તર નીચે જવાથી કૂવા અને બોરવેલ ખાલી થવા લાગ્યા છે, જેનાથી આગામી શિયાળુ પાકના સિંચાઈના પાણી પર પણ પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મુકાઈ ગયું છે. કચ્છ અને પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્રમાં ઘાસચારાની અછત સર્જાતા પશુપાલકો માટે પણ પશુધન સાચવવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
કૃષિ અને પીવાના પાણી પર ગંભીર અસરોનું જોખમ
વરસાદની આ અછતની સીધી અસર સ્થાનિક અર્થતંત્ર પર પડવાની પૂરતી શક્યતા છે:
- પાક નિષ્ફળ જવાની ભીતિ: સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના જે વિસ્તારોમાં વરસાદની -50% થી વધુ અછત છે, ત્યાં કપાસ, મગફળી અને તલ જેવા મુખ્ય ખરીફ પાકોને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
- ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં ઘટાડો: વરસાદ ન પડવાના કારણે બોરવેલ અને કૂવાઓના વોટર ટેબલ નીચે જશે, જેનાથી શિયાળુ રવિ પાક માટે સિંચાઈનું સંકટ ઊભું થશે.
- ડેમ અને જળાશયોની સ્થિતિ: દ્વારકા, પોરબંદર અને જામનગરના મુખ્ય જળાશયોમાં પાણીની આવક નહિવત રહી છે, જેથી આવનારા દિવસોમાં સ્થાનિક તંત્ર દ્વારા પીવાના પાણીના કાપ અથવા ટેન્કર રાજ શરૂ કરવાની ફરજ પડી શકે છે.
ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર બનશે ‘ગેમચેન્જર’: સરકારે ‘પાણી પહેલાં પાળ’ બાંધવી પડશે
હવામાન વિભાગના 20 ઓગસ્ટ સુધીના ડેટા મુજબ દ્વારકા (-86%), પોરબંદર (-70%), જામનગર (-55%) અને કચ્છ (-54%) માટે ચોમાસાના બાકીના દિવસો અત્યંત નિર્ણાયક છે. જો આગામી દિવસોમાં અરબી સમુદ્ર કે બંગાળની ખાડીમાં કોઈ મજબૂત સિસ્ટમ સક્રિય નહીં થાય, તો પરિસ્થિતિ વધુ વણસી શકે છે. આથી, “પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી” ની નીતિ અપનાવી તંત્રે અત્યારથી જ અછતગ્રસ્ત વિસ્તારો માટે પીવાના પાણીના ટેન્કરો, રાહત દરે ઘાસચારો અને ખેડૂતો માટે સિંચાઈના આગોતરા આયોજન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે.
આ પણ વાંચો - 21 August Top News: 21 ઓગસ્ટના રોજ બનનારી મહત્વની ઘટનાઓ
