દિલ્હીની અખિલ ભારતીય આયુર્વિજ્ઞાન સંસ્થા (AIIMS)ના તબીબોએ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. તબીબોની ટીમે માતાના ગર્ભમાં ઉછરી રહેલા માત્ર 25 અઠવાડિયાના બાળકની કરોડરજ્જુની ગંભીર જન્મજાત ખામીની સફળ શસ્ત્રક્રિયા કરી છે. ખાસ વાત એ છે કે બાળકનો જન્મ થાય તે પહેલાં જ માતાના ગર્ભાશયમાં આ અત્યંત જટિલ શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવી છે.
આ બાળક માયલોમેનિન્જોસિલ (Myelomeningocele) નામની ગંભીર જન્મજાત બીમારીથી પીડિત હતું. તેને સ્પાઇના બાઇફિડા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. AIIMSના તબીબોએ લગભગ 6 કલાક સુધી ચાલેલી આ શસ્ત્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી છે. તબીબી જગતમાં આ પ્રકારની પ્રક્રિયાને ઓપન ફીટલ સ્પાઇન રિપેર સર્જરી કહેવામાં આવે છે. ભારતમાં આ પ્રકારની ગર્ભસ્થ શિશુની કરોડરજ્જુની પ્રથમ ઓપન શસ્ત્રક્રિયા હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે.
આટલી નાની ઉંમરના ગર્ભસ્થ બાળકની સર્જરી કરવી એ અત્યંત પડકારજનક પ્રક્રિયા છે. આ કામગીરીમાં AIIMSના 30થી વધુ નિષ્ણાત તબીબો અને નર્સિંગ સ્ટાફે સાથે મળીને કામ કર્યું હતું. આ સફળતાથી બાળકને જન્મ પહેલાં જ ગંભીર બીમારીની સારવાર મળી શકી છે.
શું છે માયલોમેનિન્જોસિલ બીમારી, ગર્ભમાં જ સર્જરી કરવી કેમ જરૂરી હતી?
માયલોમેનિન્જોસિલ એ સ્પાઇના બાઇફિડાનું ગંભીર સ્વરૂપ છે. ગર્ભમાં બાળકનો વિકાસ થઈ રહ્યો હોય ત્યારે તેની કરોડરજ્જુ અને તેની આસપાસનાં રક્ષણાત્મક બંધારણો સંપૂર્ણપણે વિકસતાં નથી અને યોગ્ય રીતે બંધ થતાં નથી. પરિણામે કરોડરજ્જુ અને તેની સાથે જોડાયેલી ચેતાઓ શરીરની બહાર ઉપસેલા ભાગ તરીકે દેખાઈ શકે છે.
આ ખામીને કારણે બાળકના જન્મ પછી પગના સ્નાયુઓમાં નબળાઈ, ચાલવામાં-ફરવામાં મુશ્કેલી અને શારીરિક હલનચલન સંબંધિત ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં બાળકના જીવન પર પણ તેની ગંભીર અસર પડી શકે છે.
નિષ્ણાત તબીબોના જણાવ્યા અનુસાર, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન જ કરોડરજ્જુના અસરગ્રસ્ત ભાગની શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવે તો જન્મ પછી થનારી કેટલીક ગંભીર મુશ્કેલીઓનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. જોકે, આ પ્રકારની શસ્ત્રક્રિયા અત્યંત જટિલ છે, કારણ કે તેમાં માતા અને ગર્ભસ્થ બાળક બંનેની સુરક્ષા જાળવવી પડે છે.
30થી વધુ નિષ્ણાતોએ મળીને 6 કલાકમાં પાર પાડી જટિલ શસ્ત્રક્રિયા
આ ઐતિહાસિક શસ્ત્રક્રિયાનું નેતૃત્વ AIIMSના ન્યૂરોસર્જરી વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. દીપક ગુપ્તાએ કર્યું હતું. આ ટીમમાં માતા અને ગર્ભસ્થ શિશુની સારવાર સાથે સંકળાયેલા વિભાગનાં પ્રોફેસર નીના મલ્હોત્રા અને પ્રોફેસર કે. અપર્ણા શર્મા પણ સામેલ હતાં.
આ ઉપરાંત ન્યૂરોસર્જરી વિભાગની સાથે એનેસ્થેસિયા, પ્લાસ્ટિક સર્જરી, રેડિયોલોજી અને નવજાત શિશુ સારવાર વિભાગના નિષ્ણાત તબીબોએ પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
30થી વધુ તબીબો અને નર્સિંગ સ્ટાફના સંયુક્ત પ્રયાસોથી લગભગ 6 કલાકમાં આ જટિલ શસ્ત્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. આ કામગીરીમાં દરેક તબક્કે માતા અને ગર્ભસ્થ બાળકની સુરક્ષાનું ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું હતું.
14 વર્ષની તૈયારી બાદ AIIMSનું સપનું સાકાર થયું
AIIMSના ડૉ. દીપક ગુપ્તાએ જણાવ્યું હતું કે સંસ્થામાં ગર્ભસ્થ બાળકની કરોડરજ્જુની શસ્ત્રક્રિયા કરવાની સંભાવનાઓ અંગે લગભગ 14 વર્ષ પહેલાં ચર્ચા શરૂ થઈ હતી. ત્યારથી આ પ્રકારની સારવાર માટે જરૂરી તૈયારી, આયોજન અને નિષ્ણાતોની મહેનત ચાલી રહી હતી. લાંબા સમયની તૈયારી અને સંયુક્ત પ્રયાસો બાદ હવે સંસ્થામાં આ પ્રક્રિયા શક્ય બની છે.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે સામાન્ય શસ્ત્રક્રિયાની સરખામણીએ ગર્ભસ્થ બાળકની શસ્ત્રક્રિયા અનેકગણી મુશ્કેલ હોય છે. કારણ કે તેમાં એક નહીં, પરંતુ માતા અને ગર્ભસ્થ શિશુ એમ બંનેના જીવન અને સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષા જાળવવી પડે છે.
માતા અને ગર્ભસ્થ બાળકના સ્વાસ્થ્ય પર સતત નજર રખાશે
આ સારવારની બીજી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે પરિવારને જનની શિશુ સુરક્ષા કાર્યક્રમ (JSSK) હેઠળ આ શસ્ત્રક્રિયાનો લાભ વિનામૂલ્યે આપવામાં આવ્યો છે.
શસ્ત્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયા બાદ પણ માતા અને ગર્ભસ્થ બાળકના સ્વાસ્થ્ય પર સતત નજર રાખવામાં આવશે. ગર્ભાવસ્થાના બાકીના સમયગાળા દરમિયાન નિયમિત તબીબી તપાસ અને દેખરેખ રાખવામાં આવશે, જેથી કોઈ સંભવિત જટિલતા ઊભી થાય તો તેની સમયસર ઓળખ કરીને જરૂરી સારવાર આપી શકાય.
આમ, AIIMS દિલ્હીની આ સિદ્ધિ ભારતીય તબીબી વિજ્ઞાન માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન છે. બાળકના જન્મ પહેલાં જ તેની કરોડરજ્જુની ગંભીર જન્મજાત ખામીની સારવાર શક્ય બનાવીને તબીબોએ ગર્ભસ્થ શિશુની સારવારના ક્ષેત્રમાં નવી દિશા ખોલી છે.