ભારતીય વાયુસેનાનું પ્રખ્યાત માલવાહક વિમાન AN-32 (એન્ટોનોવ-32) આસામના જોરહાટ એરબેઝ પર થયેલા તાજેતરના અકસ્માત બાદ ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યું છે. આ દુર્ઘટનાએ ફરી એકવાર આ વિમાનના સુરક્ષા રેકોર્ડ પર સવાલો ઉભા કર્યા છે. વર્ષ 1986થી અત્યાર સુધીમાં AN-32 અંદાજે 22 જેટલા નાના-મોટા અકસ્માતોનો ભોગ બની ચૂક્યું છે, છતાં પણ તે આજે ભારતીય વાયુસેનાના પરિવહન બેડાનો સૌથી મહત્વનો હિસ્સો છે.
AN-32 પર વાયુસેનાને ભરોસો કેમ?
સવાલ એ થાય કે આટલા અકસ્માતો પછી પણ વાયુસેના આ વિમાન પર આટલો ભરોસો કેમ રાખે છે? આનો જવાબ માત્ર તેની ક્ષમતા નથી, પરંતુ દુર્ગમ વિસ્તારોમાં ઓપરેટ કરવાની તેની અદભુત યોગ્યતા છે, જ્યાં અન્ય આધુનિક વિમાનો પણ લાચાર સાબિત થાય છે.
પહાડી અને દુર્ગમ વિસ્તારોનો સૌથી ભરોસાપાત્ર સાથી
AN-32 વિમાનને ખાસ કરીને ઊંચાઈવાળા વિસ્તારો (High-Altitude) અને પ્રતિકૂળ હવામાનમાં ઓપરેશન્સ પાર પાડવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું હતું. લદ્દાખ, અરુણાચલ પ્રદેશ, સિયાચીન અને પૂર્વોત્તરના એવા સરહદી વિસ્તારો જ્યાં મોટા વિમાનો લેન્ડ કરી શકતા નથી, ત્યાં AN-32 ખૂબ જ ટૂંકા રનવે અને ખરાબ હવામાનમાં પણ સરળતાથી ઉતરાણ અને ઉડાન ભરી શકે છે. આ જ કારણ છે કે દાયકાઓથી સરહદ પર તૈનાત સૈનિકો સુધી રેશન અને જરૂરી સામગ્રી પહોંચાડવામાં આ વિમાન અગ્રેસર રહ્યું છે.
સૈનિકોથી લઈને હથિયારો સુધી: સેનાની 'લોજિસ્ટિક લાઈફલાઈન'
આ માત્ર એક ટ્રાન્સપોર્ટ એરક્રાફ્ટ નથી પરંતુ ભારતીય સેના માટે લાઈફલાઈન સમાન છે.
ક્ષમતા: આ વિમાન એકસાથે 6.7 ટન વજન વહન કરી શકે છે.
સૈનિકોનું પરિવહન: એકસાથે 40થી વધુ સશસ્ત્ર સૈનિકોને લઈ જવામાં સક્ષમ છે.
યુદ્ધ અને આપત્તિ: હથિયારો, દારૂગોળો, સૈન્ય સાધનો ઉપરાંત પૂર કે કુદરતી આફતો વખતે રાહત સામગ્રી પહોંચાડવામાં આ વિમાને હંમેશા મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.
22 અકસ્માતો થયા
જો કે આ વિમાન સાથે 22 અકસ્માતો નોંધાયા છે, પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ આ વિમાનનો અતિશય વપરાશ (Heavy Utilization) છે. છેલ્લા ચાર દાયકામાં આ વિમાને લાખો કલાકની ઉડાન ભરી છે અને હજારો જટિલ મિશન સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા છે. કોઈપણ લશ્કરી વિમાનની વિશ્વસનીયતા માત્ર અકસ્માતોની સંખ્યાથી નહીં, પરંતુ તેના એકંદર ઓપરેશનલ રેકોર્ડના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.
30-40 વર્ષથી સેવામાં AN-32
સમયની જરૂરિયાત મુજબ વાયુસેનાએ AN-32 વિમાનોમાં ઘણા મોટા ફેરફારો અને અપગ્રેડ કર્યા છે. તેમાં આધુનિક એવિઓનિક્સ, અદ્યતન નેવિગેશન સિસ્ટમ અને નવી સુરક્ષા ટેકનોલોજી ઉમેરવામાં આવી છે. તેમ છતાં, તેનું મૂળ માળખું (Basic Design) જૂનું છે અને આ બેડાના ઘણા વિમાનો 30-40 વર્ષથી સેવામાં છે. વધતી ઉંમર સાથે તેના મેન્ટેનન્સ અને સ્પેરપાર્ટ્સનો પડકાર પણ વધી રહ્યો છે, જેના કારણે વાયુસેના હવે ધીમે-ધીમે નવા એરક્રાફ્ટ સામેલ કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
હાલ કોઈ ત્વરિત વિકલ્પ નથી
ભવિષ્યમાં AN-32 ના સ્થાને નવા પ્લેટફોર્મ લાવવાની યોજના ચોક્કસ છે, પરંતુ હાલમાં પૂર્વોત્તર અને હિમાલયના સરહદી વિસ્તારો માટે આના જેવો બીજો કોઈ સક્ષમ અને તાત્કાલિક વિકલ્પ હાજર નથી. જ્યાં સુધી નવા ટ્રાન્સપોર્ટ વિમાનો પૂરતી સંખ્યામાં સેનામાં સામેલ ન થઈ જાય, ત્યાં સુધી AN-32 ભારતીય વાયુસેના માટે અનિવાર્ય રહેશે.
AN-32 વિમાનની અંદાજિત કિંમત કેટલી છે?
સંરક્ષણ ઉદ્યોગ અને ઉપલબ્ધ સત્તાવાર રેકોર્ડ્સ અનુસાર, AN-32 ની કિંમત તેના વેરિઅન્ટ અને કરવામાં આવેલા અપગ્રેડ પર નિર્ભર કરે છે. આ વિમાનના આધુનિક (Modernised) વર્ઝનની અંદાજિત કિંમત આશરે 15 મિલિયન અમેરિકી ડોલર (એટલે કે લગભગ 125 કરોડ રૂપિયા) આંકવામાં આવી છે. સમય-સમય પર ભારતીય વાયુસેના દ્વારા કરવામાં આવેલા ટેકનિકલ અપગ્રેડેશનને કારણે તેની વાસ્તવિક કિંમતમાં હજુ વધારો થાય છે. પોતાના મજબૂત એન્જિન અને પહાડી વિસ્તારોમાં અદભુત પ્રદર્શનને કારણે આ વિમાન આજે પણ વાયુસેના માટે અત્યંત કિંમતી સંપત્તિ છે.
