બિહારના જમુઈ અને ઝારખંડના કોડર્મામાંથી સામે આવેલી બે અત્યંત સંવેદનશીલ ઘટનાઓએ સમગ્ર દેશના સમાજ અને કાયદો-વ્યવસ્થા સામે મોટા સવાલો ઉભા કર્યા છે. એક તરફ જમુઈમાં અસામાજિક તત્વોએ સગીર છોકરી સાથે અભદ્ર વર્તન કર્યું, તો બીજી તરફ કોડર્મામાં ગ્રામજનોએ ‘તાલિબાની સજા’ આપીને ત્રણ સગીરોને વીજળીના થાંભલા સાથે બાંધી દીધા. આ બંને ઘટનાઓએ સાબિત કરી દીધું છે કે કાયદાનો ડર ઘટવાને બદલે ‘ટોળાના ન્યાય’ (Mob Justice) ની માનસિકતા સમાજમાં ઝડપથી વધી રહી છે.
કેટલી હદે વિકૃત થઇ રહી છે માનસિકતા?
પ્રથમ ઘટના બિહારના જમુઈ જિલ્લાની છે, જ્યાં 19 સપ્ટેમ્બરની સાંજે કોચિંગમાંથી પરત ફરી રહેલા સગીર યુગલને રસ્તા પર ઘેરીને કેટલાક બદમાશોએ છેડતી અને ક્રૂરતા આચરી હતી. આ ઘટનાનો વીડિયો વાયરલ થયા બાદ પોલીસ હરકતમાં આવી હતી. જમુઈ એસપીના આદેશ પર સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમ (SIT) ની રચના કરવામાં આવી, અને ઓળખાયેલા સાત આરોપીઓમાંથી ત્રણની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. આ મામલે મહિલા આયોગે પણ રિપોર્ટ માંગ્યો છે અને નેતાઓ દ્વારા કડક કાર્યવાહીની માંગ કરાઈ છે.
કાયદો પોતાના હાથમાં લેવો કેટલો યોગ્ય?
બીજી તરફ, ઝારખંડના કોડર્મામાં લોચનપુર ગામના લોકોએ ન્યાયાધીશ બનવાની કોશિશ કરી. એક સગીર છોકરીના ઘરે તેના બે મિત્રો જવાના મામલે ગ્રામજનો ઉશ્કેરાયા અને તેમણે કાયદો પોતાના હાથમાં લીધો. ટોળાએ ત્રણેય સગીરોને પકડીને ગામમાં તેમની પરેડ કાઢી અને પછી તેમને વીજળીના થાંભલા સાથે દોરડાથી બાંધી દીધા. સદનસીબે પોલીસ સમયસર પહોંચી ગઈ અને સગીરોને મુક્ત કરાવ્યા.
આ બંને ઘટનાઓ વ્યવસ્થા સામે ૫ ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે:
કાયદો હાથમાં લેવાનો અધિકાર કોનો? ભારતીય બંધારણમાં કાયદો અને ન્યાય આપવાનો હક્ક માત્ર અદાલતોને છે, કોઈપણ નાગરિક કે ટોળાને નહીં.
સગીરોના અધિકારોનું રક્ષણ: POCSO અને જેજે એક્ટ હેઠળ સગીરોને શારીરિક ત્રાસ આપવો કે તેમની ઓળખ ઉજાગર કરવી એ મોટો ગુનો છે.
ગોપનીયતા અને સ્વતંત્રતા: વ્યક્તિગત બાબતોમાં પૂછપરછ કે દખલ કરવાનો કોઈને અધિકાર નથી; ગુનો જણાય તો માત્ર પોલીસને જાણ કરવી જોઈએ.
મૌન પ્રેક્ષક બનતી માનસિકતા: લોકો ઘટનાઓ જોઈને વીડિયો બનાવવાને બદલે તાત્કાલિક પોલીસ (112) કે ચાઇલ્ડ હેલ્પલાઇન (1098) પર સંપર્ક સાધવો જોઈએ.
કાનૂની અને માનસિક સહાય: પીડિતો અને તેમના પરિવારજનોના પુનર્વસન માટે બાળ સુરક્ષા એકમ (DCPU) દ્વારા મફત કાનૂની સહાય અને કાઉન્સેલિંગ ઉપલબ્ધ છે.
આ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે સમાજમાં નૈતિક મૂલ્યો અને કાયદાના ડરને પુનઃસ્થાપિત કરવાની તાતી જરૂર છે, જેથી કોઈ પણ ટોળું કાયદો હાથમાં લેવાની હિંમત ન કરે.
આ પણ વાંચોઃ LPG કટોકટી વચ્ચે ભારતને મળી મોટી સફળતા! સમુદ્રમાં ONGCએ શોધી કાઢ્યો ગેસનો ખજાનો
