દિલ્હીમાં યોજાયેલી બ્રિક્સ (BRICS) સમિટમાંથી વિશ્વને મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપતી તસવીરો સામે આવી છે. વડાપ્રધાન મોદી ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન સાથે હાથ મિલાવતા જોવા મળ્યા હતા. નેતાઓ વચ્ચે ટૂંકી વાતચીત થઈ અને તેઓ સ્મિત સાથે આગળ વધ્યા.
એક સ્ટેજ પર દેશના દિગ્ગજો
પુતિન, શી જિનપિંગ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયન સાથે એક જ મંચ પર વડાપ્રધાન મોદીની ઉપસ્થિતિએ બ્રિક્સ સમિટને વિશેષ મહત્વપૂર્ણ બનાવી છે. આ સમિટ એવા સમયે યોજાઈ રહી છે જ્યારે વિશ્વ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને ઈરાન તથા અમેરિકા વચ્ચેના સંઘર્ષ જેવા મોટા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવા વાતાવરણમાં, બ્રિક્સ મંચ ભારતને વિવિધ સત્તા-કેન્દ્રો સાથે સંવાદ જાળવી રાખવાની તક પૂરી પાડે છે.
https://twitter.com/ANI/status/2098722428130406506
ભારતની વિદેશ નીતિ
ચીન અને રશિયા બંને બ્રિક્સને પશ્ચિમી દેશોના નેતૃત્વ હેઠળના વૈશ્વિક માળખાની બહાર સહયોગ વધારવા માટેના એક મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે જુએ છે. જોકે ભારતનું વલણ કંઈક અલગ છે. રશિયા અને ઈરાન સાથે સંબંધો જાળવી રાખવાની સાથે સાથે, નવી દિલ્હી અમેરિકા અને યુરોપ સાથે પણ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને આગળ વધારી રહ્યું છે. આ સંતુલન જ ભારતની વિદેશ નીતિને આ તબક્કે વિશિષ્ટ બનાવે છે.
ભારત સંવાદ માટે ખુલ્લા માર્ગો દર્શાવે છે
નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી બ્રિક્સ સમિટનું સૌથી નોંધપાત્ર પાસું એ છે કે ભિન્ન રાજકીય વલણ ધરાવતા દેશો એક જ મંચ પર સંવાદ કરી રહ્યા છે. આ મંચ દ્વારા ભારત વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા, રોકાણ, ટેક્નોલોજી અને વૈશ્વિક વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ પર સહયોગ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
https://twitter.com/ANI/status/2098722829969858906
વડાપ્રધાન મોદી અને રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પુતિન વચ્ચેની બેઠક દરમિયાન, બંને દેશોએ વેપાર, સંરક્ષણ, ઊર્જા, અવકાશ અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજો સહિતના ક્ષેત્રોમાં સહયોગની સમીક્ષા કરી હતી. બંને પક્ષોએ 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને 100 અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાના પ્રયાસો ચાલુ રાખવા પર ભાર મૂક્યો હતો. શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાત પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. 2020ના સરહદી વિવાદ બાદ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં તણાવ રહ્યો છે. આ સંદર્ભમાં, શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાત અને મોદી સાથેની સંભવિત વાતચીતને સંબંધોને સ્થિર કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલાં તરીકે જોવામાં આવે છે.
https://twitter.com/ANI/status/2098739005122887780
ઈરાન અંગે ભારતનું સંતુલિત વલણ
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંકટ વચ્ચે મસૂદ પેઝેશ્કિયનની ઉપસ્થિતિ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ભારત ઈરાન સાથેના તેના સંબંધોને ઊર્જા, વેપાર અને ચાબહાર બંદર જેવા વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જુએ છે. ઈરાન સાથે સંબંધો જાળવી રાખવા ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે ચાબહાર બંદર અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રવેશદ્વાર પૂરું પાડે છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ વચ્ચે ઊર્જા પુરવઠા અને દરિયાઈ વેપારની સુરક્ષા ભારત માટે ચિંતાનો મુખ્ય વિષય છે. ભારતનો ઉદ્દેશ્ય આ ક્ષેત્રના તમામ મુખ્ય દેશો જેમાં ઈરાનનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ સાથે સંવાદના માર્ગો ખુલ્લા રાખવાનો અને પોતાને કોઈ એક જૂથની રાજનીતિ પૂરતું સીમિત ન રાખવાનો છે.
પાકિસ્તાનને BRICSની સદસ્યતા મેળવવાનો પ્રયાસ
પાકિસ્તાન પણ લાંબા સમયથી BRICSની સદસ્યતા મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તેણે 2023માં આ જૂથમાં જોડાવા માટે અરજી કરી હતી. અહેવાલો સૂચવે છે કે તે ચીન અને રશિયા પાસેથી સમર્થન મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે જોકે, BRICSમાં નવા સભ્યનો સમાવેશ કરવા માટે વર્તમાન સભ્યો વચ્ચે સર્વસંમતિ હોવી જરૂરી છે. સદસ્યતા મેળવવાના પાકિસ્તાનના માર્ગમાં ભારતનો વિરોધ એક મુખ્ય અવરોધ માનવામાં આવે છે.
આર્થિક અને રાજદ્વારી એમ બંને દ્રષ્ટિકોણથી પાકિસ્તાન માટે BRICSની સદસ્યતા મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. જૂથના વિસ્તરણ બાદ તેનો વૈશ્વિક પ્રભાવ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે. જોકે, એવું કહેવું અયોગ્ય ગણાશે કે પાકિસ્તાનની સદસ્યતા અંગેનો અંતિમ નિર્ણય માત્ર ભારત જ લે છે, કારણ કે BRICSનું વિસ્તરણ તમામ સભ્યોના સામૂહિક નિર્ણયો પર આધારિત છે.
અમેરિકા માટે BRICS શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
વોશિંગ્ટન ઈરાન અંગે ખૂબ જ કડક નીતિ ધરાવે છે. હાલમાં અમેરિકામાં રશિયા અને ઈરાન પર પ્રતિબંધો અંગેના પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા ચાલી રહી છે. તેમાં રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદતા દેશો પર વધારાની ટેરિફ (આયાત જકાત) લાદવાની શક્યતાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભારત જેવા દેશો પર આવા પગલાંની સંભવિત આર્થિક અસર અંગે પણ ચર્ચા થઈ છે. આવા વાતાવરણમાં, BRICSમાં ભારતની સક્રિય ભાગીદારી એ દર્શાવે છે કે નવી દિલ્હી પોતાની વિદેશ નીતિને કોઈ એક સત્તા જૂથ પૂરતું સીમિત રાખવા માંગતું નથી. અમેરિકા સાથે વ્યૂહાત્મક સહયોગને આગળ વધારવાની સાથે સાથે, ભારત રશિયા, ઈરાન અને ચીન સાથે પણ આવશ્યક સંવાદ જાળવી રાખવા માંગે છે. BRICS ભારત માટે એક મુખ્ય રાજદ્વારી મંચ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.
વર્ષ 2026માં ભારતની અધ્યક્ષતામાં યોજાનારી BRICS સમિટ માત્ર નેતાઓની બેઠક કરતાં વિશેષ છે. તે ભારત માટે તેના રાજદ્વારી કદ અને 'ગ્લોબલ સાઉથ' (વિકાસશીલ દેશોના સમૂહ)માં તેની ભૂમિકાને મજબૂત કરવાની એક મહત્વપૂર્ણ તક પૂરી પાડે છે. ભારતની અધ્યક્ષતા "સ્થિતિસ્થાપકતા, નવીનતા, સહયોગ અને ટકાઉપણું માટે નિર્માણ" (Building for Resilience, Innovation, Cooperation, and Sustainability) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. વેપાર, રોકાણ, ઊર્જા સુરક્ષા, ટેકનોલોજી, પુરવઠા શૃંખલા અને વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ પર સહયોગ વધારવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. બ્રિક્સ (BRICS)માં હવે ૧૧ સભ્ય દેશોનો સમાવેશ થાય છે અને આ જૂથ વિશ્વની લગભગ અડધી વસ્તી તથા વૈશ્વિક જીડીપી (GDP)ના આશરે ૪૦ ટકા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.