ભારતીય રિઝર્વ બેંકે (RBI) પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમરથી બનેલી નોટના પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો ત્યારથી લોકોના મનમાં અનેક સવાલો ઊભા થયા છે. આ નોટ કેવી હશે, તેને કેવી રીતે બનાવવામાં આવશે અને તેનું છાપકામ ક્યાં થશે? હવે સરકારની મંજૂરી મળ્યા બાદ પણ આ સવાલો યથાવત છે. જોકે, એક વાત સ્પષ્ટ છે કે આ નોટનું છાપકામ ભારતમાં જ કરવામાં આવશે.
હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે શું ભારત પાસે મોટા પાયે સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી પોલિમર ચલણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવા અને તેને જાળવી રાખવા માટે જરૂરી ઔદ્યોગિક ક્ષમતા છે? આવો સમજીએ.
RBIએ પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ હેઠળ ₹10 અને ₹20ની પ્લાસ્ટિકની નોટો છાપવા માટે સરકારની મંજૂરી મેળવી છે. આ નોટોનું છાપકામ ભારતમાં જ કરવામાં આવશે. RBIએ કુલ 1 અબજ પોલિમર નોટો છાપવા માટે સરકારની મંજૂરી મેળવી છે.
જોકે, આ નોટોનું છાપકામ કરવામાં ભારતને કેટલાક પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આ માટે જરૂરી ટેક્નોલોજી અને ઉત્પાદન ક્ષમતા પણ દેશમાં જ વિકસાવવી પડશે. પોલિમર નોટ બનાવવી એ સામાન્ય પ્લાસ્ટિક પર છાપકામ કરવા જેટલું સરળ કામ નથી. તેના માટે અનેક પ્રકારની વિશેષ કુશળતા જરૂરી છે, જેમ કે:
- ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી પ્લાસ્ટિક ફિલ્મ તૈયાર કરવી.
- ખાસ રસાયણો અને વિવિધ સ્તરોનો ઉપયોગ કરવો.
- સુરક્ષા માટેની ખાસ શાહી અને નકલી નોટો અટકાવવાની ટેક્નોલોજી વિકસાવવી.
- નોટના છાપકામ અને ગુણવત્તાની કડક તપાસ કરવી.
ભારતમાં રસાયણો, પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ અને સુરક્ષા સાથે જોડાયેલાં ઉત્પાદનો બનાવતા ઉદ્યોગો પહેલેથી જ કાર્યરત છે. આ ઉદ્યોગોની ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરીને દેશમાં જ પોલિમર નોટ બનાવવાની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા ઊભી કરી શકાય છે.
પ્લાસ્ટિકની નોટોનો પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવા પાછળ RBIનો હેતુ એ તપાસવાનો છે કે આ નોટો ભારતની ગરમી, વરસાદ, ભેજ અને રોજિંદા વપરાશમાં કેટલી ટકાઉ સાબિત થાય છે.
ઓછા મૂલ્યની નોટો બજારમાં ઝડપથી એક વ્યક્તિના હાથમાંથી બીજી વ્યક્તિના હાથમાં પહોંચે છે. તેથી આવી નોટો ઝડપથી ફાટી જવી કે ખરાબ થઈ જવી જેવી સમસ્યાઓ ઘટાડવી જરૂરી છે. પોલિમર નોટો આ દિશામાં કેટલી અસરકારક સાબિત થાય છે, તે પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ દ્વારા જાણી શકાશે.