ખોરાક, પશુ આહાર, પેકેજિંગ અને પરિવહનના ખર્ચમાં સતત વધારો થયો છે.
ગ્રાહકોને આખરે દૂધના વધતા ભાવમાંથી ક્યારે રાહત મળશે ?
દેશમાં દૂધ વધુને વધુ મોંઘું થઈ રહ્યું છે. છેલ્લા 4 વર્ષમાં, અમૂલ અને મધર ડેરીના કેટલાક દૂધના પ્રકારોના ભાવ 18 થી 19 રૂપિયા પ્રતિ લિટર વધ્યા છે. ફેબ્રુઆરી 2022માં, અમૂલ ગોલ્ડ 58 રૂપિયા પ્રતિ લિટર વેચાઈ રહ્યું હતું, અને મધર ડેરીનું ફુલ ક્રીમ દૂધ 57 રૂપિયા પ્રતિ લિટર વેચાઈ રહ્યું હતું. 12 નવેમ્બર 2026ના રોજ, અમૂલ અને મધર ડેરીએ દૂધના ભાવમાં પ્રતિ લિટર 2 થી 4 રૂપિયાનો વધારો કર્યો. બંને મુખ્ય બ્રાન્ડનું ફુલ-ક્રીમ દૂધ હવે પ્રતિ લિટર 76 રૂપિયામાં વેચાઈ રહ્યું છે.
1. અમૂલ અને મધર ડેરીએ ભાવમાં વધારો કેમ કર્યો?
અમૂલ અને મધર ડેરીએ ૧૨ નવેમ્બરથી દૂધના ભાવમાં વધારો કર્યો. અમૂલએ તેના ટોન્ડ મિલ્કના ભાવમાં 2 રૂપિયા અને ગોલ્ડ મિલ્કના ભાવમાં 4 રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો વધારો કર્યો. મધર ડેરીએ તેના વિવિધ પ્રકારોના ભાવમાં પણ 2 થી 4 રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો વધારો કર્યો. કંપનીઓના જણાવ્યા અનુસાર, દૂધના ભાવમાં વધારાનું મુખ્ય કારણ ઉત્પાદન અને પ્રક્રિયા ખર્ચમાં વધારો છે. લીલો અને સૂકો ચારો વધુ મોંઘો થયો છે. મકાઈ, તેલની કેક અને ગોળ જેવા અન્ય પશુ આહાર ઘટકોના ભાવ પણ વધ્યા છે. વધુમાં, દૂધ, બળતણ અને પરિવહન માટે વપરાતી પ્લાસ્ટિક ફિલ્મનો ખર્ચ પણ વધ્યો છે.
2. શું દેશમાં દૂધનું ઉત્પાદન ઘટી રહ્યું છે?
દૂધના ભાવમાં વધારો થવાનું એક કારણ ઉત્પાદન અને ઉપલબ્ધતા પર દબાણ છે. જોકે, સરકારી આંકડા દેશમાં દૂધ ઉત્પાદનમાં ઘટાડાની પુષ્ટિ કરતા નથી. પશુપાલન અને ડેરી વિભાગ અનુસાર, 2023-24માં ભારતમાં 239.3 મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન થયું હતું. 2024-25માં આ આંકડો વધીને 247.87 મિલિયન ટન થયો, જે એક વર્ષમાં ઉત્પાદનમાં 3.58% નો વધારો દર્શાવે છે. બીજી તરફ, USDAના ઓક્ટોબર 2026 ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં દૂધનું ઉત્પાદન 2026માં 222 મિલિયન ટન થવાનો અંદાજ છે. 2027માં તે 226.5 મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જે ઉત્પાદનમાં 20 મિલિયન ટન ઘટાડો દર્શાવે છે. જોકે, આ યુએસ એજન્સીના અંદાજ છે, ભારત સરકારના સત્તાવાર ઉત્પાદન આંકડા નથી.
3. હવામાન અને ઘાસચારાના ભાવે સમસ્યા વધારી
પ્રાણી પોષણ અને હવામાન દૂધ ઉત્પાદનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. જો પ્રાણીઓને પૂરતો લીલો ચારો, સૂકો ચારો અને પૌષ્ટિક ખોરાક ન મળે, તો તેમની દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા પર અસર થઈ શકે છે. અમૂલે અહેવાલ આપ્યો છે કે ગુજરાત અને દેશના ઘણા ભાગોમાં ઓછા અને અસમાન વરસાદને કારણે ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા પર અસર પડી છે, જેના કારણે ખેડૂતો માટે ખર્ચ વધી રહ્યો છે.
4. ભારતમાં દૂધની માંગ પણ સતત વધી
દૂધના ભાવ માત્ર ઉત્પાદન દ્વારા જ નહીં પરંતુ માંગ દ્વારા પણ પ્રભાવિત થાય છે. ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક અને ગ્રાહક દેશ છે. દૂધનો સીધો વપરાશ થવા ઉપરાંત, દહીં, ચીઝ, ઘી, માખણ, મીઠાઈઓ અને અન્ય ડેરી ઉત્પાદનો બનાવવા માટે પણ ઉપયોગ થાય છે. USDAના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં 2026 માં ઘરેલુ દૂધનો વપરાશ આશરે 221.9 મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આમાંથી, આશરે 93 મિલિયન ટનનો સીધો વપરાશ થવાની ધારણા છે, અને 129 મિલિયન ટન ફેક્ટરીઓમાં ઉપયોગમાં લેવાશે. આનો અર્થ એ છે કે દૂધનો નોંધપાત્ર જથ્થો ડેરી ઉત્પાદનોના ઉત્પાદન માટે પણ વપરાય છે. વધતી વસ્તી, શહેરી વિસ્તરણ અને વધતી આવક દૂધ અને દૂધ ઉત્પાદનોની માંગને આગળ ધપાવી રહી છે. જો માંગ ઝડપથી વધે અને ઉત્પાદન એ જ ગતિએ ન વધે, તો ભાવ પર દબાણ આવે છે.
5. મોંઘુ દૂધ ખેડૂતો પાસેથી ગ્રાહકો સુધી કેવી રીતે પહોંચે ?
દૂધના વધતા ભાવ ફક્ત ગ્રાહકોને જ અસર કરતા નથી. તે પશુપાલકોની આવક પર પણ સીધી અસર કરે છે. અમૂલ અનુસાર, તેના સહકારી મોડેલ દ્વારા, ગ્રાહક આવકનો આશરે 80% હિસ્સો તેના 3.6 મિલિયન દૂધ ઉત્પાદકો સુધી પહોંચે છે. મધર ડેરી તેના વેચાણ આવકના સરેરાશ 75-80% ખેડૂતો પાસેથી દૂધ ખરીદવા પર પણ ખર્ચ કરે છે. જૂન 2024માં કંપનીએ દૂધના ભાવમાં પ્રતિ લિટર 2 રૂપિયાનો વધારો કર્યો હતો, અને કહ્યું હતું કે આ નિર્ણય પશુપાલકો માટે વધતા ઉત્પાદન ખર્ચને કારણે લેવામાં આવ્યો છે.
આ પણ વાંચોઃ