કેન્દ્ર સરકારે દેશમાં વસવાટ કરતા વિદેશી નાગરિકોની કેટલીક શ્રેણીઓ માટે પાસપોર્ટ અને વિઝાના નિયમોમાં છૂટછાટ આપી છે. આમાં પાકિસ્તાનના અમુક નાગરિકો, લઘુમતી શરણાર્થીઓ, શ્રીલંકન તમિલ અને તિબેટીયનોનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુવારે બહાર પાડવામાં આવેલા 'ઇમિગ્રેશન એન્ડ ફોરેનર્સ (એક્ઝેમ્પ્શન) (એમેન્ડમેન્ટ) ઓર્ડર, 2026' (Immigration and Foreigners (Exemption) (Amendment) Order, 2026) હેઠળ, નેપાળ, ભૂટાન અને ભારતના નાગરિકો માટે જ્યારે તેઓ આ પડોશી દેશો વચ્ચે મુસાફરી કરે છે ત્યારે મુસાફરી અને ઓળખ સંબંધિત નિયમોને પણ સરળ બનાવવામાં આવ્યા છે.
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા સુધારેલા નિયમો અનુસાર, જે પાકિસ્તાની નાગરિકો કાયમી વસવાટના ઈરાદા સાથે 31 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ કે તે પહેલાં ભારતમાં આવ્યા હતા, તેમને હવે પાસપોર્ટ રિન્યુઅલ (નવીકરણ) માટેની સામાન્ય જરૂરિયાતોમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. આ મુક્તિ એવા લોકો માટે છે જેઓ પાકિસ્તાન દ્વારા જારી કરાયેલ 'કમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ નેશનલ આઈડેન્ટિટી કાર્ડ' (CNIC) ન હોવાને કારણે તેમના મુસાફરી દસ્તાવેજો રિન્યુ કરાવી શકતા નથી.
પાકિસ્તાનમાં હતા ત્યારે લગ્ન કરેલા ન હોવા જોઈએ
આ મુક્તિ માટે પાત્ર બનવા માટે વ્યક્તિએ પાકિસ્તાનમાં રહેતી વખતે લગ્ન કર્યા ન હોવા જોઈએ કે કોઈ સ્થાવર મિલકત ખરીદી ન હોવી જોઈએ. વધુમાં, જે સમયે વ્યક્તિએ પાકિસ્તાન છોડ્યું હતું, તે સમયે ત્યાં પાછળ રહી ગયેલા પરિવારના સભ્યો ભારતીય નાગરિક હોવા જોઈએ. આ ઉપરાંત તેમણે એવી ખાતરી (undertaking) આપવી જરૂરી છે કે તેઓ તે દેશ (પાકિસ્તાન)માં પાછા ફરશે નહીં. જાહેરનામામાં વધુમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પોલીસ અથવા સુરક્ષા એજન્સીઓ તરફથી તેમની વિરુદ્ધ કોઈ પ્રતિકૂળ અહેવાલ (adverse report) ન હોવો જોઈએ.
ત્રીજી શ્રેણીમાં ભારતીય મૂળની વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થાય છે
આ મુક્તિ હેઠળ આવરી લેવામાં આવેલી ત્રીજી શ્રેણીમાં ભારતીય મૂળની એવી વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થાય છે જેમણે મલેશિયા કે સિંગાપોરની નાગરિકતા મેળવી હતી અને તે દેશો દ્વારા જારી કરાયેલા પાસપોર્ટનો ઉપયોગ કરીને 31 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ કે તે પહેલાં ભારત પરત ફર્યા હતા. આ વ્યક્તિઓના પાસપોર્ટ ત્યારથી સમાપ્ત (expire) થઈ ગયા છે અને તે રિન્યુ કરવામાં આવ્યા નથી કારણ કે આ વ્યક્તિઓ સંબંધિત દેશો દ્વારા નિર્ધારિત રિન્યુઅલના માપદંડોને પૂર્ણ કરતા નથી. જાહેરનામા અનુસાર, આ જોગવાઈ હેઠળ "ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ" (person of Indian origin) એટલે એવી વિદેશી નાગરિક વ્યક્તિ (જે પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા, અફઘાનિસ્તાન, ભૂટાન, નેપાળ કે ચીનની નાગરિક નથી) કે જેણે કોઈક સમયે ભારતીય પાસપોર્ટ ધરાવ્યો હોય. અથવા એવી વ્યક્તિ કે જેના માતા-પિતા, દાદા-દાદી (અથવા નાના-નાની), કે પરદાદા-પરદાદી (અથવા પરનાના-પરનાની) ભારતમાં જન્મ્યા હોય અને 'ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1935' (ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1935) હેઠળ વ્યાખ્યાયિત પ્રદેશોમાં અથવા એવા વિસ્તારોમાં કાયમી ધોરણે રહેતા હોય કે જે પાછળથી ભારતનો ભાગ બન્યા. આ માટેની એક પૂર્વશરત એ છે કે આવી વ્યક્તિઓએ ક્યારેય ઉલ્લેખિત દેશો (પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, વગેરે)ની નાગરિકતા ધરાવી ન હોવી જોઈએ.
યોગ્ય વિઝા મેળવવાની આવશ્યકતા
ભારતમાં તેમનો વસવાટ ચાલુ રાખવા માટે આ ત્રણ શ્રેણીઓમાં આવતી વ્યક્તિઓએ યોગ્ય શ્રેણીના વિઝા મેળવવા જરૂરી છે. જાહેરનામામાં જણાવ્યા મુજબ ભારત, નેપાળ અને ભૂટાનના નાગરિકો - જેઓ આ પડોશી દેશો વચ્ચે સીધી મુસાફરી (રસ્તા કે હવાઈ માર્ગે) કરે છે. તેઓ નિયમિત પાસપોર્ટને બદલે સરકારના સત્તાવાર "વિઝા મેન્યુઅલ" (Visa Manual) માં નિર્દિષ્ટ ઓળખ દસ્તાવેજો રજૂ કરી શકે છે.
કેટલાક ભારતીય નાગરિકોને આ છૂટછાટ લાગુ પડતી નથી
વધુમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે, જો ભારતીય નાગરિકો ભારત-નેપાળ અથવા ભારત-ભૂટાન સરહદ (રસ્તા કે હવાઈ માર્ગે) મારફતે ભારત આવતા હોય કે ભારતથી જતા હોય, પરંતુ તેઓ નેપાળ કે ભૂટાન સિવાયના અન્ય કોઈ દેશમાંથી આવતા હોય અથવા ત્યાં જતા હોય, તો તેમને આ જોગવાઈ હેઠળની છૂટછાટ લાગુ પડશે નહીં. આવા કિસ્સાઓમાં, માન્ય પાસપોર્ટ હોવો ફરજિયાત છે. વધુમાં, તેમણે ભારતમાં પ્રવેશવા કે ભારતમાંથી બહાર જવા માટે માત્ર નિર્ધારિત ઈમિગ્રેશન ચોકીઓનો જ ઉપયોગ કરવો પડશે.
આવા કિસ્સાઓમાં પાસપોર્ટના સામાન્ય નિયમો લાગુ પડે છે
ચીન, મકાઉ, હોંગકોંગ અથવા પાકિસ્તાન થઈને ભારત આવતા કે ભારતથી જતા નેપાળ અને ભૂટાનના નાગરિકો પાસે માન્ય પાસપોર્ટ અને માન્ય વિઝા બંને હોવા આવશ્યક છે. ત્રીજા દેશોની મુસાફરી કરતી વખતે પ્રાદેશિક સરહદો ઓળંગતી વખતે પણ પાસપોર્ટના સામાન્ય નિયમોનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે. આ નિયમો અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનના હિન્દુ, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી અને ખ્રિસ્તી સમુદાયની એવી વ્યક્તિઓને છૂટછાટ આપે છે, જેમને ધાર્મિક અત્યાચાર અથવા તેના ભય -ને કારણે આશ્રય લેવાની ફરજ પડી હોય અને તેઓ 31 ડિસેમ્બર, 2024ના રોજ કે તે પહેલાં ભારતમાં આવ્યા હોય. આ છૂટછાટ એવા લોકો માટે છે જેમણે માન્ય પાસપોર્ટ કે અન્ય મુસાફરી દસ્તાવેજો વિના ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો હોય, અથવા જેમની પાસેના દસ્તાવેજોની મુદત હવે સમાપ્ત થઈ ગઈ હોય. જો કે, ભારતમાં તેમનો વસવાટ ચાલુ રાખવા માટે, તેમણે ભારતમાં આવ્યા પછી માન્ય વિઝા મેળવવા જરૂરી રહેશે.
આ પણ વાંચો: UPમાં ચૂંટણી પહેલા પોસ્ટર વોર... સપા ઓફિસ બહાર લાગ્યું નવું પોસ્ટર- 'અંધકાર પર પ્રહાર, અખિલેશ છે તૈયાર'