ચારધામ યાત્રા માટે હેલિકોપ્ટર સેવા 2 નવેમ્બરથી બંધ રહેશે. ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ સિવિલ એવિએશન (DGCA) દ્વારા ચાર્ટર ફ્લાઇટમાં બે પાઇલટ રાખવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. જોકે, હેલિકોપ્ટર ઓપરેટરોએ આ આદેશનો અમલ કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી આ આદેશ પાછો ખેંચવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી હેલિકોપ્ટર સેવા બંધ રહેશે.
જોશીમઠ દુર્ઘટના બાદ નવો આદેશ જાહેર થયો
30 ઓક્ટોબરના રોજ ટ્રાન્સ ભારત એવિએશનનું હેલિકોપ્ટર જોશીમઠ પાસે દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થતા 6 લોકોના મોત થયા હતા. જેના પછી DGCAએ આ આદેશ જાહેર કર્યો હતો. જોકે, હેલિકોપ્ટર ઓપરેટરોએ તેનો સખત વિરોધ કર્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે આ નિર્ણયથી વ્યાપારી ધોરણે હેલિકોપ્ટર સેવા ચલાવવી આર્થિક રીતે મુશ્કેલ બની જશે. આ ઉપરાંત, હિમાલયના વિસ્તારોમાં થતા હેલિકોપ્ટર અકસ્માતોના વાસ્તવિક કારણોનું સમાધાન આ આદેશમાં મળતું નથી. એટલે તે વ્યર્થ છે.
ઓપરેટરોએ DGCAને જાણ કરી છે કે આ આદેશનો અમલ શક્ય નથી અને જ્યાં સુધી તેને પાછો ખેંચવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી સેવા બંધ રહેશે. તેમનો દાવો છે કે ચારધામ યાત્રા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા Airbus AS350/H125 અને Bell 407 જેવા હેલિકોપ્ટર સિંગલ એન્જિનવાળા છે. આ હેલિકોપ્ટરનું નિર્માણ અને પ્રમાણપત્ર એક જ પાઇલટ દ્વારા ઉડાન ભરવા માટે આપવામાં આવ્યું છે.
ઓપરેટરોના જણાવ્યા અનુસાર, આ હેલિકોપ્ટરને સેવા માટે સામેલ કરતી વખતે DGCAએ પોતે તેમની આ પ્રમાણિત ક્ષમતાને માન્યતા આપી હતી. તેમનું કહેવું છે કે અમેરિકા, યુરોપના દેશો, ન્યૂઝીલેન્ડ અને નેપાળમાં પણ આ પ્રકારના હેલિકોપ્ટર એક જ પાઇલટ સાથે પહાડી વિસ્તારોમાં વ્યાપારી ઉડાન ભરે છે. આ વિસ્તારોમાં આલ્પ્સ, રોકી પર્વતમાળા, સધર્ન આલ્પ્સ અને નેપાળના હિમાલયનો સમાવેશ થાય છે.
20 વર્ષથી વધુ સમયથી હિમાલયમાં હેલિકોપ્ટર ઉડાવતા એક વરિષ્ઠ પાઇલટે નામ જાહેર ન કરવાની શરતે જણાવ્યું હતું કે, "દુનિયામાં ક્યાંય પણ આ પ્રકારનો નિયમ નથી. ભારત આવું કરનાર પહેલો દેશ બનશે અને તેના માટે કોઈ નક્કર કારણ પણ સામે આવ્યું નથી."
પાઇલટના મતે, કોઈ પણ વિમાન કે હેલિકોપ્ટરને એવી વ્યવસ્થામાં ઉડાન ભરવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં, જેના માટે તેને પ્રમાણિત જ કરવામાં આવ્યું ન હોય.
ઓપરેટરો DGCAના આદેશનો વિરોધ શા માટે કરી રહ્યા છે?
હેલિકોપ્ટર ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકોએ આ નિર્ણયની આર્થિક અસર અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સામાન્ય રીતે આ હેલિકોપ્ટરમાં એક પાઇલટ અને 6 મુસાફરો બેસી શકે છે. પરંતુ નવા નિયમ પ્રમાણે બીજા પાઇલટને બેસાડવા માટે મુસાફરોની 6 બેઠકોમાંથી 2 બેઠકો ખાલી રાખવી પડશે. એટલે દરેક ઉડાનમાં મુસાફરોની સંખ્યા અને આવકમાં લગભગ એક તૃતીયાંશનો ઘટાડો થશે. આ ઉપરાંત, બીજા પાઇલટનો વધારાનો પગાર પણ ઓપરેટરોએ ચૂકવવો પડશે.
ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ હેલિકોપ્ટરની કિંમત રૂ. 25 કરોડથી રૂ. 40 કરોડની વચ્ચે છે. ઓપરેટરોએ એક જ પાઇલટની વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને લોન લઈને હેલિકોપ્ટર ખરીદ્યાં હતાં. તેમનો દાવો છે કે મુસાફરોની સાથે બે પાઇલટને લઈ જવા માટે હેલિકોપ્ટરમાં પૂરતી વજન ક્ષમતા નથી અને આર્થિક રીતે પણ તે પોસાય તેમ નથી.
એક એન્જિનવાળા હેલિકોપ્ટરમાં 2 પાઇલટની ક્ષમતા ન હોય
ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા એક સૂત્રએ જણાવ્યું હતું કે, "એક એન્જિનવાળા હેલિકોપ્ટરમાં વ્યાપારી ઉડાન દરમિયાન બે પાઇલટને લઈ જવાની ક્ષમતા કે આર્થિક વ્યવસ્થા નથી. આ જ કારણ છે કે દુનિયામાં કોઈ આવું કરતું નથી."
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ આદેશથી હેલિકોપ્ટરની એક આખી શ્રેણીની કામગીરી પર પ્રતિબંધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. નવા નિયમને કારણે ઉડાન ખોટમાં જશે, તેમ છતાં ઓપરેટરોએ હેલિકોપ્ટર માટે લીધેલી લોનના હપ્તા ભરવા પડશે.
ઓપરેટરોએ DGCAના આદેશના સમય સામે પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે 30 ઓક્ટોબરના હેલિકોપ્ટર અકસ્માતની તપાસ એરક્રાફ્ટ એક્સિડન્ટ ઇન્વેસ્ટિગેશન બ્યુરો (AAIB) દ્વારા શરૂ થાય તે પહેલાં જ આ નિર્ણય લઈ લેવામાં આવ્યો હતો.
ઓપરેટરોનો દાવો છે કે આ વિસ્તારમાં થયેલા અકસ્માતો પાછળ મુખ્યત્વે ખરાબ હવામાન, ઓછી દૃશ્યતા અને પાઇલટ દ્વારા લેવામાં આવતા નિર્ણય જવાબદાર રહ્યા છે. માત્ર એક પાઇલટ હોવાને કારણે અકસ્માતો થયા હોવાનું તેઓ માનતા નથી.
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું છે કે મુસાફરોને બેસાડતાં પહેલાં સુરક્ષાના ભાગરૂપે હેલિકોપ્ટરના ડ્યુઅલ કંટ્રોલ હટાવી દેવામાં આવે છે. જેથી કમાન્ડ સંભાળતા પાઇલટ સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિ હેલિકોપ્ટરનું નિયંત્રણ મેળવી ન શકે.
બીજી તરફ, ઓપરેટરોએ પહાડી વિસ્તારોમાં ઉડાનનો અનુભવ ધરાવતા પાઇલટની અછતનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો છે. તેમના મતે, ભારતમાં હિમાલયના વિસ્તારોમાં હેલિકોપ્ટર ઉડાવવાનો અનુભવ ધરાવતા પૂરતા પાઇલટ ઉપલબ્ધ નથી. આથી બીજા પાઇલટની ફરજિયાત નિમણૂક કરવામાં આવશે તો કોકપિટમાં ઓછા અનુભવ ધરાવતા પાઇલટને બેસાડવાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે, જેનાથી સુરક્ષામાં સુધારો થવાને બદલે જોખમ વધી શકે છે.
સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓ તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું
હેલિકોપ્ટર ઓપરેટરોએ દાવો કર્યો છે કે DGCAના આદેશમાં ચારધામ યાત્રાના હેલિપેડ પર સુરક્ષા અને માળખાકીય સુવિધાઓની અનેક ખામીઓ પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી.
તેમના જણાવ્યા અનુસાર, હેલિપેડ પર સ્વચાલિત હવામાન મથકો, હેલિકોપ્ટરની ઉડાન પર નજર રાખતી વ્યવસ્થા અને હવામાન સંબંધિત એકસરખા માપદંડોનો અભાવ છે.
આ ઉપરાંત, ઝાલા અને બદ્રીનાથમાં એક સમયે માત્ર એક જ હેલિકોપ્ટરને હેલિપેડ પર ઉતારવાની મંજૂરી છે. ઓપરેટરોના મતે, હવામાન ખરાબ થઈ રહ્યું હોય ત્યારે પણ આ નિયમને કારણે પાઇલટ પર હેલિપેડ ઝડપથી ખાલી કરવાનું દબાણ રહે છે.
ઉડ્ડયન સુરક્ષાના એક નિષ્ણાતે DGCAના આ નિર્ણયને ઉતાવળમાં લેવાયેલો નિર્ણય ગણાવ્યો હતો. તેમના મતે, તે અકસ્માતોના મૂળ કારણો દૂર કરવામાં ખાસ મદદરૂપ થશે નહીં.
ઉડ્ડયનના પાયાના નિયમોની વિરુદ્ધ
નિષ્ણાતે જણાવ્યું હતું કે, "આ માત્ર કાગળ પરની સુરક્ષા છે. તે હવામાન, માળખાકીય સુવિધાઓ કે અકસ્માતોના વાસ્તવિક કારણો અંગે કંઈ જ કરતી નથી. પાઇલટ સાથે ચર્ચા કર્યા વિના, કોઈ અભ્યાસ કે જોખમનું મૂલ્યાંકન કર્યા વિના આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. તે ઉડ્ડયનના પાયાના નિયમોની વિરુદ્ધ છે."
ઓપરેટરોનું કહેવું છે કે હિમાલયના વિસ્તારોમાં હેલિકોપ્ટર સેવા વધુ સુરક્ષિત બનાવવા માટે હવામાનની દેખરેખ, ઉડાન પર નજર રાખવાની વ્યવસ્થા અને માળખાકીય સુવિધાઓ સુધારવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.
'અમે DGCA કે સરકારના વિરોધમાં નથી'
રાજસ એરોસ્પોર્ટ્સ એન્ડ એડવેન્ચર્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના CEO અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર મનીષ સૈનીએ જણાવ્યું હતું કે 30 ઓક્ટોબરના અકસ્માતમાં પાઇલટ સહિત મુસાફરોના મોતથી હેલિકોપ્ટર ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકો પણ દુઃખી છે. તેમણે કહ્યું કે હેલિકોપ્ટર સેવા વધુ સુરક્ષિત બનાવવાનો સરકારનો હેતુ ઉદ્યોગ પણ સમજે છે અને તેને સમર્થન આપે છે.
જોકે, તેમનું કહેવું છે કે બે પાઇલટ રાખવાના આદેશમાં હેલિકોપ્ટરની બનાવટ અને તેને આપવામાં આવેલા પ્રમાણપત્રને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યાં નથી.
સૈનીએ જણાવ્યું હતું કે, "અમારાં હેલિકોપ્ટર એક જ પાઇલટ દ્વારા ઉડાન ભરવા માટે બનાવવામાં અને પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યાં છે. અમે આ જ વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને હેલિકોપ્ટર ખરીદ્યાં, તેના માટે લોન લીધી અને દુનિયાભરમાં આ જ રીતે હેલિકોપ્ટર ઉડાડવામાં આવે છે."
તેમણે સમજાવ્યું કે નવા આદેશનું પાલન કરવા માટે દરેક ઉડાનમાં 6માંથી 2 મુસાફરોની બેઠકો ખાલી રાખવી પડશે. સાથે જ બીજા પાઇલટનો પગાર પણ ચૂકવવો પડશે. આવી સ્થિતિમાં હેલિકોપ્ટર સેવા ચલાવવી આર્થિક રીતે શક્ય નહીં રહે.
સૈનીએ કહ્યું હતું કે, "જે ઉડાન પોતાનો ખર્ચ પણ કાઢી ન શકે તે ઉડાન ભરી શકે નહીં. આ વિરોધ નથી, પરંતુ સીધું ગણિત છે."
તેમણે જણાવ્યું કે 2 નવેમ્બરથી સેવા બંધ કરવાનો નિર્ણય ભારે હૃદયે લેવામાં આવ્યો છે. જે મુસાફરોએ અગાઉથી બુકિંગ કરાવ્યું છે તેમને પૂરેપૂરાં નાણાં પરત કરવામાં આવશે અને શક્ય તેટલી મદદ પણ કરવામાં આવશે.
જોકે, આ નિર્ણયની અસર માત્ર યાત્રાળુઓની મુસાફરી પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે. સૈનીના જણાવ્યા અનુસાર, નાના હેલિકોપ્ટર ઓપરેટરોએ આ વ્યવસાય માટે મોટી લોન લીધી છે અને પોતાની મિલકતો ગીરવે મૂકીને હેલિકોપ્ટર ખરીદ્યાં છે. હવે સેવા બંધ થતાં તેમની આવક અટકી જશે, પરંતુ લોનના હપ્તા ભરવાની જવાબદારી યથાવત રહેશે. આ ઉપરાંત, આ હેલિકોપ્ટરનો આ ક્ષેત્રમાં અન્ય કોઈ ઉપયોગ પણ નથી.
સૈનીએ કહ્યું હતું કે, "આજે અમે આર્થિક રીતે અને માનસિક રીતે પણ મુશ્કેલ સ્થિતિમાં છીએ." તેમણે DGCA અને સરકારને આ ઉદ્યોગને મુશ્કેલીમાં ન મૂકવા અપીલ કરી હતી.
તેમણે વધુમાં કહ્યું કે હેલિકોપ્ટર સેવા વધુ સુરક્ષિત બનાવવા માટે ઉદ્યોગ દરેક યોગ્ય પગલાંને સમર્થન આપવા તૈયાર છે. યોગ્ય ઉકેલ મળતાં જ ઓપરેટરો ફરીથી સેવા શરૂ કરવા તૈયાર છે.