દિલ્હીમાં કૉકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) દ્વારા 10 ઑક્ટોબરે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે જંતર-મંતર ખાતે પ્રદર્શન કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. જોકે, દિલ્હી પોલીસે તેની મંજૂરી આપી નહોતી. તેમ છતાં પ્રદર્શન માટે દિલ્હી પહોંચેલા પક્ષના સમર્થકોમાંથી અનેકની પોલીસે અટકાયત કરી હતી.
પોલીસે CJPના નેતા અભિજીત દીપકે, સૌરવ દાસ, આશુતોષ રાંકા, ધ્રુવ રાઠી સહિત 150થી વધુ પ્રદર્શનકારીઓની અટકાયત કરી હતી.
પ્રદર્શનની મંજૂરી ન આપવાનાં 3 મુખ્ય કારણો
દિલ્હી પોલીસે પ્રદર્શનની મંજૂરી ન આપવાનાં 3 મુખ્ય કારણો જણાવ્યાં છે. પ્રથમ, પ્રદર્શનની જાણ મોડી કરવામાં આવી હતી. બીજું, અગાઉનાં પ્રદર્શનો દરમિયાન નક્કી કરાયેલી શરતોનું પાલન કરવામાં આવ્યું ન હતું. ત્રીજું, કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા તેમજ સુરક્ષાને લઈને ચિંતા હતી.
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, CJPએ 7 ઑક્ટોબરે પ્રદર્શન અંગે જાણ કરી હતી, જ્યારે પ્રદર્શન 10 ઑક્ટોબરે યોજાવાનું હતું. એટલે કે પોલીસને તૈયારી માટે માત્ર 3 દિવસનો સમય મળ્યો હતો.
સવાલ એ છે કે દિલ્હીમાં પ્રદર્શન કરવા માટે અગાઉથી મંજૂરી લેવી જરૂરી છે? અરજી કેટલા દિવસ પહેલાં આપવી પડે છે? શું પોલીસ કોઈપણ પ્રદર્શન પર રોક લગાવી શકે છે? ચાલો, સમગ્ર મામલો સમજીએ.
જંતર-મંતર પર પ્રદર્શન માટે 10 દિવસ પહેલાં અરજી કરવી પડે છે?
દિલ્હી પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, જંતર-મંતર પર પ્રદર્શન કરવા માટે ઓછામાં ઓછા 10 દિવસ પહેલાં અરજી આપવી જરૂરી છે. તેનાથી પોલીસને સુરક્ષા અને વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા કરવા માટે પૂરતો સમય મળે છે.
CJPએ 10 ઑક્ટોબરે યોજાનારા પ્રદર્શન અંગે 7 ઑક્ટોબરે જાણ કરી હતી. આથી નક્કી કરાયેલી સમયમર્યાદાની સરખામણીએ ઘણી મોડી અરજી કરવામાં આવી હતી.
જંતર-મંતર પર પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસે ભીડની સંખ્યા, સુરક્ષા અને વાહનવ્યવહારનું આયોજન કરવું પડે છે. આસપાસના વિસ્તારોમાં સરકારી કચેરીઓ અને અન્ય મહત્ત્વનાં સ્થળો પણ આવેલાં છે. આવી સ્થિતિમાં છેલ્લી ઘડીએ જાણ કરવામાં આવે તો જરૂરી વ્યવસ્થા કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે, એવું પોલીસનું કહેવું છે.
બીજું કારણ: અગાઉની શરતોનું પાલન ન કરવાનો આરોપ
દિલ્હી પોલીસે CJPનાં અગાઉનાં પ્રદર્શનોના રેકોર્ડને પણ મંજૂરી ન આપવાનું કારણ ગણાવ્યું છે.
નવી દિલ્હી જિલ્લાનાં સંયુક્ત પોલીસ કમિશનર નૂપુર પ્રસાદે જણાવ્યું હતું કે સંગઠને અગાઉનાં પ્રદર્શનો દરમિયાન નક્કી કરાયેલી માર્ગદર્શિકાઓ અને કાયદાકીય શરતોનું પાલન કર્યું ન હતું.
પોલીસનો આરોપ છે કે અગાઉ આપવામાં આવેલી ખાતરીઓ અને સૂચનાઓનો ભંગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કારણે આ વખતે પ્રદર્શનની મંજૂરી આપવાના મુદ્દે પ્રશ્નો ઊભા થયા હતા.
ત્રીજું કારણ: કાયદો અને વ્યવસ્થા તથા સુરક્ષાની ચિંતા
દિલ્હી પોલીસે જાહેર સુરક્ષા અને વાહનવ્યવહારને લઈને પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. જંતર-મંતર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં પ્રદર્શન થવાથી રસ્તા પરની અવરજવર પ્રભાવિત થઈ શકે છે. ભીડ વધે તો સુરક્ષા વ્યવસ્થા જાળવવી પણ પડકારરૂપ બની શકે છે.
આ ઉપરાંત, પોલીસે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS)ની કલમ 163 હેઠળ લાગુ કરાયેલા પ્રતિબંધોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ કલમ હેઠળ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વહીવટીતંત્ર લોકોને એકઠા થવા પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે. તેનો હેતુ સંભવિત જોખમ અથવા જાહેર અશાંતિને અટકાવવાનો છે.
દિલ્હીમાં પ્રદર્શનની મંજૂરી મેળવવાના નિયમો શું છે?
દિલ્હીમાં કોઈપણ સ્થળે પ્રદર્શન કરવા માટે આયોજકોએ સંબંધિત પોલીસ અધિકારી સમક્ષ અરજી કરવી પડે છે. જંતર-મંતર પર પ્રદર્શન માટે નવી દિલ્હી જિલ્લાના પોલીસ નાયબ કમિશનર સમક્ષ અરજી કરવાની પ્રક્રિયા લાગુ પડે છે. અરજીમાં પ્રદર્શનનો હેતુ, તારીખ, સમય, આયોજકોની વિગતો અને અંદાજિત ભીડની સંખ્યા જેવી માહિતી આપવી પડે છે. આ વિગતોના આધારે પોલીસ સુરક્ષા અને વાહનવ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. જરૂર પડે તો આયોજકો માટે કેટલીક શરતો પણ નક્કી કરી શકે છે.
માત્ર પોલીસને પ્રદર્શન અંગે જાણ કરી દેવાથી મંજૂરી મળી જતી નથી. મંજૂરી મેળવવાની નિર્ધારિત પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે.
શું દરેક પ્રદર્શનને મંજૂરી મળે છે?
દેશમાં નાગરિકોને વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈપણ સંગઠન પોતાની પસંદગીના સ્થળે મંજૂરી વિના પ્રદર્શન કરી શકે છે. પોલીસ સુરક્ષા, ભીડ, વાહનવ્યવહાર અને જાહેર વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લે છે. કેટલાંક સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં અલગ પ્રતિબંધો પણ લાગુ હોઈ શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સ્વીકાર્યું છે કે શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ પ્રદર્શન કરવું નાગરિકોનો અધિકાર છે. જોકે, આ અધિકારનો ઉપયોગ કરતી વખતે સામાન્ય લોકોની સુરક્ષા અને અવરજવરનું પણ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. તેથી પ્રદર્શનના સ્થળ અને તેની રીત અંગે યોગ્ય શરતો લાદી શકાય છે.
મંજૂરી ન મળે તો પોલીસ શું કાર્યવાહી કરી શકે?
જો કોઈ પ્રદર્શનને મંજૂરી ન મળી હોય અને તેમ છતાં લોકો પ્રતિબંધિત વિસ્તારમાં એકઠા થાય, તો પોલીસ તેમને રોકી શકે છે. પરિસ્થિતિને આધારે તેમની અટકાયત પણ થઈ શકે છે. આદેશોનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવે તો કાયદેસરની કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે.