સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા ડોકટરોને લલચાવવા માટે મફત ભેટો આપવાની બાબતની તપાસ કરવા માટે એક સમિતિ બનાવવાનો આદેશ આપ્યો છે. વ્યક્તિઓ અને સંગઠનોના સૂચનો અને વાંધાઓના આધારે આ સમિતિ ડોકટરોને મફત ભેટો આપવાની પ્રથાને રોકવા માટે ભલામણો કરશે. ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની બનેલી બેન્ચે આ આદેશ આપ્યો છે. એક અરજીમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે કેટલીક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ ડોકટરોને મોંઘા ભેટો આપે છે જેથી તેઓ દર્દીઓને તેમની મોંઘી દવાઓ લખી શકે અને આને રોકવું જોઈએ.
ફાર્મા કંપનીઓ પર લગામ લગાવવા માટે સમિતિની રચના
કોર્ટના આદેશ અનુસાર, કેન્દ્ર સરકારે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પ્રથાઓને નિયંત્રિત કરવા માટે ભલામણો કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવાની રહેશે. કેન્દ્ર સરકાર આ આદેશના અમલીકરણ અંગે સોગંદનામું દાખલ કરશે. સુપ્રીમ કોર્ટ 29 જાન્યુઆરીએ આ મામલાની વધુ સુનાવણી કરશે. નોંધનીય છે કે કોર્ટે 8 સપ્ટેમ્બરના રોજ આ મામલે પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો હતો. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ડોકટરોને લલચાવવા માટે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા મોંઘી ભેટો, વિદેશ પ્રવાસો અને અન્ય લાભો આપવાની કથિત ઓફર જેવી અનૈતિક માર્કેટિંગ પ્રથાઓને રોકવા માટે ત્રણ સભ્યોની નિષ્ણાત સમિતિ બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
તબીબી વ્યાવસાયિકો દ્વારા અનૈતિક વર્તન અટકાવવા માટે નિયમોની માંગ
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સમિતિ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ માટે કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા નિયમનકારી માળખું જરૂરી છે કે નહીં તેની તપાસ કરશે. જો જરૂરી હોય તો, યોગ્ય વૈધાનિક માળખું શું હોવું જોઈએ. કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં આ બાબતે માહિતી આપી હતી. સોગંદનામા પર વિચાર કર્યા પછી, ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની બેન્ચે ફેડરેશન ઓફ મેડિકલ એન્ડ સેલ્સ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા (FMRAI) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર પોતાનો આદેશ અનામત રાખ્યો છે.
ફાર્મા કંપનીઓ ડોકટરોને મોંઘી ભેટ આપે છે
FMRAI એ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓ અને તબીબી વ્યાવસાયિકોના કથિત અનૈતિક વર્તનને નિયંત્રિત કરવા માટે કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા અને લાગુ કરી શકાય તેવા માળખાની માંગ કરી છે. અરજીમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે કેટલીક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ ઉચ્ચ દબાણવાળા માર્કેટિંગનો ઉપયોગ કરે છે, મોંઘા ભેટો આપે છે, વિદેશ પ્રવાસો અને અન્ય "મફત" ઓફર કરે છે જેથી ડોકટરોને મોંઘી બ્રાન્ડેડ દવાઓ અથવા અતાર્કિક દવા સંયોજનો લખવા માટે પ્રભાવિત કરી શકાય.
નિયમો પર કામ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરો
કેન્દ્રએ જણાવ્યું હતું કે યુનિફોર્મ કોડ ફોર ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગ પ્રેક્ટિસ (UCPMP), 2024 હાલમાં સંતોષકારક રીતે કાર્ય કરી રહ્યું છે. તબીબી પ્રેક્ટિશનરો દ્વારા અનૈતિક વર્તનને નિયંત્રિત કરવા માટે ખાસ કરીને એક વૈધાનિક માળખું અસ્તિત્વમાં છે. જોકે, સરકારે સ્વીકાર્યું કે હાલના કાયદાઓમાં ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓના વર્તનને સીધા નિયંત્રિત કરવા માટે સ્પષ્ટ વૈધાનિક માળખું નથી. તેથી, ત્રણ સભ્યોની સમિતિ આ પાસાની તપાસ કરશે. UCPMP, 2024, સમિતિના અહેવાલ અને તેના પર સરકારના નિર્ણય સુધી અમલમાં રહેશે.
જૂના કાયદાઓના ઉપયોગ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા
કેન્દ્રએ જણાવ્યું હતું કે ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગ કોડ માટે વૈધાનિક આધાર પૂરો પાડવા માટે 2013 અને 2018 વચ્ચે ઘણા પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા. 2016-17 માં આવશ્યક ચીજવસ્તુ અધિનિયમ, 1955 હેઠળ તેને લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેના અધિકારક્ષેત્ર, અમલીકરણ અને કાનૂની યોગ્યતા અંગે પ્રશ્નો ઉભા થયા હતા. ત્યારબાદ, ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ અધિનિયમ, 1940 હેઠળ નિયમનની શક્યતા પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો. સરકારના મતે આ કાયદો મુખ્યત્વે દવાઓના ઉત્પાદન, ગુણવત્તા અને વેચાણને નિયંત્રિત કરે છે, જ્યારે આવશ્યક ચીજવસ્તુ અધિનિયમ દવાઓના પુરવઠા, વિતરણ અને કિંમત નિર્ધારણ સાથે સંબંધિત છે. તેથી આ કાયદાઓ દ્વારા ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને ડોકટરો વચ્ચેના વ્યવહારોનું નિયમન સ્પષ્ટ કાયદાકીય માળખા સાથે અસંગત હોવાનું જણાયું હતું.
વીકે પોલ સમિતિએ શરૂઆતમાં યુસીપીએમપીને કાયદેસર બનાવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સપ્ટેમ્બર 2012 માં, કેન્દ્ર સરકારે ડો. વીકે પોલની આગેવાની હેઠળ એક ઉચ્ચ-સ્તરીય સમિતિની રચના કરી. સમિતિએ વૈશ્વિક નિયમો અને કાયદેસર રીતે લાગુ પાડી શકાય તેવી પદ્ધતિની જરૂરિયાત સહિત વિવિધ પાસાઓની તપાસ કરી. તે સમયે, સમિતિએ યુસીપીએમપીને કાયદેસર બનાવવાની જરૂરિયાત પર વિચાર કર્યો ન હતો. તેના બદલે, તેણે પારદર્શિતા વધારવા, સ્વતંત્ર દેખરેખ, ફરિયાદોનું વધુ સારું નિરીક્ષણ, આઇટી-આધારિત ખુલાસો અને રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગના નિયમો સાથે વધુ સારી રીતે સંરેખણની ભલામણ કરી. આ ભલામણો યુસીપીએમપી, 2024 તરફ દોરી ગઈ. તે ફાર્મા-મેડિકલ સંસ્થાઓ માટે સીઈઓના સ્વ-ઘોષણા, ખર્ચ, ભેટો, ડોકટરોને પૂરા પાડવામાં આવેલા નમૂનાઓ અને તબીબી શિક્ષણ સંબંધિત નિયમોને મજબૂત બનાવે છે.
અત્યાર સુધી એસીપીએમપી દ્વારા ફક્ત ત્રણ ફરિયાદો પ્રાપ્ત થઈ છે
કેન્દ્રએ તેના સોગંદનામામાં યુસીપીએમપી હેઠળ પ્રાપ્ત ફરિયાદોની પણ વિગતવાર માહિતી આપી હતી. એસીપીએમપીને અત્યાર સુધીમાં ત્રણ ફરિયાદો મળી છે. આ ફરિયાદોમાંથી એકમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે એક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીએ આશરે 30 ડોકટરોને મોંઘી મુસાફરી પૂરી પાડી હતી. કંપનીને UCPMP, 2024 ના ઉલ્લંઘન બદલ ઠપકો આપવામાં આવ્યો હતો અને ડોકટરોની યાદી યોગ્ય કાર્યવાહી માટે રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગને મોકલવામાં આવી હતી.
અન્ય બે ફરિયાદોમાંથી, એક પ્રક્રિયા હેઠળ છે, જ્યારે બીજી જરૂરી માહિતીના અભાવે પ્રક્રિયા કરી શકાઈ નથી. ઉદ્યોગ સંગઠનોની નીતિશાસ્ત્ર સમિતિને કુલ સાત ફરિયાદો મળી હતી, જેમાંથી ત્રણ અપીલો ACPMP સુધી પહોંચી હતી, જ્યારે ચાર ફરિયાદોનું નિરાકરણ એસોસિએશન સ્તરે કરવામાં આવ્યું હતું.
ડોકટરો પર હાલના વૈધાનિક પ્રતિબંધો
કેન્દ્રએ જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગ અધિનિયમ, 2019 અને વ્યાવસાયિક આચારના નિયમો પહેલાથી જ ડોકટરોને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ પાસેથી ભેટ, મુસાફરી, આતિથ્ય અથવા રોકડ/નાણાકીય લાભો સ્વીકારવાથી પ્રતિબંધિત કરે છે. આ નિયમોના ઉલ્લંઘનથી ડોકટરો સામે શિસ્તભંગની કાર્યવાહી થઈ શકે છે, જેમાં નિંદાથી લઈને મેડિકલ રજિસ્ટરમાંથી નામ દૂર કરવા સુધીનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે, કેન્દ્રએ સ્વીકાર્યું કે ડોકટરોને પ્રભાવિત કરવા માટે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી અનૈતિક પ્રથાઓને સીધા નિયંત્રિત કરવામાં નિયમનકારી અંતર છે. આ અંતરની તપાસ કરવા માટે હવે ત્રણ સભ્યોની નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરવામાં આવશે. સમિતિ નક્કી કરશે કે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ માટે અલગ વૈધાનિક માળખું જરૂરી છે કે હાલના UCPMP ને વધુ મજબૂત બનાવવું જોઈએ.
આ પણ વાંચો: CEC જ્ઞાનેશ કુમારની સુરક્ષામાં વધારો... ઘર-ઓફિસની બહાર Z+ સહિતના જવાન તૈનાત