ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ન્યાયાધીશ સૂર્યકાન્તે હૈદરાબાદમાં કોમનવેલ્થ લીગલ એજ્યુકેશન એસોસિએશન (CLEA) ના પ્રથમ વાર્ષિક આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદના ઉદ્ઘાટન પ્રસંગે કાયદાકીય શિક્ષણને આધુનિક બનાવવા અને ન્યાયની સાર્વત્રિક પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ વિચારો વ્યક્ત કર્યા.


CJI એ કાયદાકીય શિક્ષણમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ના ઉપયોગથી લઈને ગરીબોને ન્યાય આપવા સુધીના મુદ્દાઓ પર પોતાના વિચારો શેર કર્યા. તેમણે કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ માટે કાયદાકીય સહાય કાર્ય ફરજિયાત બનાવવાનું પણ સૂચન કર્યું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે AI પર પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે, તેના જવાબદાર ઉપયોગ માટે નિયમો સ્થાપિત કરવા જરૂરી છે; વિદ્યાર્થીઓને ફક્ત મશીનના અહેવાલના આધારે દોષી ઠેરવી શકાય નહીં.


તેમના સંબોધનમાં, CJI સૂર્યકાન્તે કાયદાકીય શિક્ષણને સમય અને ટેકનોલોજી સાથે અનુકૂલિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ના વધતા ઉપયોગના યુગમાં કાયદાના અભ્યાસમાં વિદ્યાર્થીઓની મૌલિક વિચારસરણી, સમજણ અને શૈક્ષણિક અખંડિતતા જાળવી રાખવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. કોન્ફરન્સનો વિષય વૈશ્વિકરણ કાયદાકીય શિક્ષણ હતો. કોમનવેલ્થ દેશોના ન્યાયાધીશો, કાયદાકીય વિદ્વાનો અને શિક્ષકોએ ભાગ લીધો હતો.


"AI પર પ્રતિબંધ નહીં, પરંતુ જવાબદાર ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવું."

CJI એ જણાવ્યું હતું કે વિદ્યાર્થીઓ માટે AI ટૂલ્સ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ વ્યવહારુ કે સમજદારીભર્યું નથી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આજે કાયદાકીય વ્યવસાયમાં પણ આ તકનીકોનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. તેથી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ સ્પષ્ટ નિયમો સ્થાપિત કરવા જોઈએ જેથી ખાતરી કરી શકાય કે AI વિદ્યાર્થીઓને મદદ કરે તેમની વિચારસરણીને બદલે.


"દોષો મશીનના તારણો પર આધારિત ન હોવા જોઈએ."

તેમણે AI ડિટેક્ટર સોફ્ટવેરની વિશ્વસનીયતા પર પણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. 2023 ના એક અભ્યાસને ટાંકીને CJI એ જણાવ્યું હતું કે સાત લોકપ્રિય AI ડિટેક્ટરોએ બિન-અંગ્રેજી બોલતા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા લખાયેલા 60 ટકાથી વધુ નિબંધોને ખોટી રીતે AI-જનરેટેડ તરીકે ઓળખ્યા હતા. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે વિદ્યાર્થીને ફક્ત મશીનના તારણો પર આધારિત શૈક્ષણિક અપ્રમાણિકતા માટે દોષિત ઠેરવવો જોઈએ નહીં.


CJI એ કાયદાકીય ચુકાદાઓ અને સંશોધન પત્રોમાં વિવિધ સંદર્ભ પ્રણાલીઓ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે કોમનવેલ્થ દેશોમાં ન્યાયિક નિર્ણયોનો સંદર્ભ આપવા માટે એક સામાન્ય લઘુત્તમ ધોરણ વિકસાવવા જોઈએ. આ નિર્ણયોની ઓળખ અને ચકાસણીને સરળ બનાવશે. ભારતમાં કેશવાનંદ ભારતીના ચુકાદાને ટાંકીને, તેમણે SCC અને AIR ફોર્મેટમાં ટાંકવામાં આવેલા વિવિધ દાખલાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો.


"કોર્ટમાં વ્યવહારુ અનુભવ પુસ્તકીય જ્ઞાનની સાથે જરૂરી છે."

તેમણે કહ્યું કે ફક્ત કાયદાકીય સિદ્ધાંતોને યાદ રાખવાથી કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ માટે સારા વકીલો ઉત્પન્ન થશે નહીં. તેમને મોક ટ્રાયલ, કોન્ટ્રેક્ટ ડ્રાફ્ટિંગ, મધ્યસ્થી અને વાસ્તવિક કાયદાકીય સમસ્યાઓ ઉકેલવાનો અનુભવ પણ આપવો જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે આ માટે પ્રશિક્ષિત સુપરવાઇઝર અને યોગ્ય મૂલ્યાંકન પ્રણાલીની જરૂર છે. ઇન્ટર્નશિપ અને ફક્ત કાગળ પર તાલીમ બતાવવી પૂરતી નથી.


"AI દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા કાયદાકીય સંશોધનની ચકાસણી જરૂરી"

CJI એ કહ્યું કે AI દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા કાયદાકીય સંશોધનમાં કાલ્પનિક ન્યાયિક નિર્ણયો અથવા ખોટા કાયદાકીય સંદર્ભો શામેલ હોઈ શકે છે. તેથી, સંશોધકોએ દરેક સંદર્ભને મૂળ સ્ત્રોત સાથે ચકાસવો જોઈએ. AI નો ઉપયોગ કરીને કોઈપણ સંશોધન પણ જાહેર કરવું જોઈએ. તેમણે યોગ્ય સુરક્ષા વિના બાહ્ય AI સિસ્ટમોમાં ગ્રાહકોના ગુપ્ત દસ્તાવેજો અને વ્યક્તિગત માહિતી સબમિટ કરવા સામે સલાહ આપી.


કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ માટે કાયદાકીય સહાય કાર્ય ફરજિયાત બનાવવાનું સૂચન

CJI એ તેમના સંબોધનમાં ગરીબો અને જરૂરિયાતમંદોને ન્યાય આપવામાં કાયદા કોલેજોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો. તેમણે સૂચન કર્યું કે દરેક કાયદાના વિદ્યાર્થી માટે સ્નાતક થયા પહેલા કાયદાકીય સહાય કાર્યનો ઓછામાં ઓછો સમયગાળો પૂર્ણ કરવો ફરજિયાત હોવો જોઈએ. જે વિદ્યાર્થીઓ નિર્ધારિત સમયગાળાથી વધુ સમય સુધી કામ કરે છે તેમને વધારાના ક્રેડિટ્સ આપી શકાય છે.


પ્રોફેસર એન.આર. માધવ મેનનના યોગદાનને યાદ કરતા, સીજેઆઈએ કહ્યું કે તેમણે વિદ્યાર્થીઓને વર્ગખંડોમાંથી દૂર કરવા અને ગરીબો માટે કાયદાકીય સહાય ક્લિનિક્સ ચલાવવાની પહેલ કરી હતી. તેમણે ભાર મૂક્યો કે કાયદાકીય સહાય ક્લિનિક્સ ફક્ત ઔપચારિક સંસ્થાઓ ન રહેવા જોઈએ પરંતુ જરૂરિયાતમંદોને વાસ્તવિક સહાય પૂરી પાડવા માટે ગામડાઓ અને ઝૂંપડપટ્ટીઓ સુધી પહોંચવા જોઈએ.


"કાયદાકીય શિક્ષણનો ઉદ્દેશ્ય સમાજનું કલ્યાણ છે"

પોતાના સંબોધનમાં, સીજેઆઈએ જણાવ્યું કે કાયદાકીય શિક્ષણનો ઉદ્દેશ્ય ફક્ત વકીલો ઉત્પન્ન કરવાનો નથી. પરંતુ સમાજના દરેક વ્યક્તિ માટે ન્યાય અને કાયદાકીય અધિકારોની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે કોમનવેલ્થ દેશોએ એકબીજાના અનુભવો અને શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ પદ્ધતિઓમાંથી શીખવું જોઈએ. સીજેઆઈ સૂર્યકાન્તે સીએલઈએને કોન્ફરન્સનું સફળતાપૂર્વક આયોજન કરવા બદલ અભિનંદન આપ્યા, કોમનવેલ્થના મુખ્ય વિચારને સામૂહિક કલ્યાણ સાથે જોડ્યો, અને તેમના સંબોધનનું સમાપન જય હિંદ, જય ભારત સાથે કર્યું.


આ પણ વાંચો: Congress: ક્રિકેટર સિરાજની પસંદગી પર કોંગ્રેસ નેતા મેદાનમાં... કહ્યું- 'ક્રિકેટમાં દલિતો-મુસ્લિમો સાથે ભેદભાવ'