જે પાણીની સાફ સમજીને રોજ લોકો પીવે છે તેમા ખતરનાક કેમિકલ હોવાનો ખતરો સામે આવ્યો છે. જે એકવાર પર્યાવરણ અને પાણીમાં પહોંચ્યા બાદ વર્ષો સુધી ટકી રહે છે. આ કેમિકલને સામાન્ય રીતે ખતમ કરવા ખૂબ મુશ્કેલ છે. આ જ કારણ છે કે તેમને કાયમી રસાયણો કહેવામાં આવે છે. દેશના વિવિધ રાજ્યોના જળ સ્ત્રોતોમાં તેમની હાજરી સાથે સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ પ્રકાશમાં આવ્યા બાદ નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આ બાબતની નોંધ લેતા ટ્રિબ્યુનલે કેન્દ્ર સરકારના પર્યાવરણ મંત્રાલય સહિત પાંચ મોટી સંસ્થાઓને જવાબ આપવાનો આદેશ આપ્યો છે.


પાણી સાફ કર્યા પછી પણ કેમિકલ બહાર આવતા નથી

આ સમગ્ર બાબત PFAS (Per- and Polyfluoroalkyl Substans) નામના રસાયણો સાથે સંબંધિત છે. તેનો ઉપયોગ કપડાં પર ખાસ કોટિંગ બનાવવા અને ઘણા ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો બનાવવામાં થાય છે. આ રસાયણોની સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે તે સરળતાથી તૂટી જતા નથી. તેઓ પાણી અને માટી સુધી પહોંચ્યા પછી લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે. ચિંતા પણ વધી છે કારણ કે કેટલાક અભ્યાસમાં પાણી સાફ કર્યા પછી પણ તેમની હાજરી સામે આવી છે. આનો અર્થ એ છે કે જે પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી પીવાલાયક બનાવવામાં આવે છે તે આ રસાયણોને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં સફળ નથી થઈ રહ્યું.


ચાર રાજ્યોના પાણીમાં PFAS ના નિશાન જોવા મળે છે

NGT સમક્ષ મૂકવામાં આવેલા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળના જળ સ્ત્રોતોમાં PFASની હાજરીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ટ્રિબ્યુનલે ચેન્નાઈમાં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસની પણ નોંધ લીધી હતી. તેમાં કેટલાક પીએફએએસ કેમિકલની માત્રા પાણીને સાફ કર્યા પછી કાચા પાણી કરતાં વધુ હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. આ શોધથી પાણીની સ્વચ્છતા અને તેની ગુણવત્તા પર નજર રાખવા અંગે નવા પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. જોકે. આનો અર્થ એ નથી કે આ રાજ્યોમાં પીવાના પાણીના તમામ સ્ત્રોતો દૂષિત છે પરંતુ અલગ-અલગ જગ્યાએ જોવા મળેલી હાજરી ચોક્કસપણે તપાસનો વિષય છે.


આ રસાયણોનું જોખમ કેન્સર સાથે પણ જોડાયેલું છે

આ રસાયણો વિશેની ચિંતા માત્ર પાણીની ગુણવત્તા પૂરતી મર્યાદિત નથી પણ લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર તેમની સંભવિત અસર વિશે પણ છે. NGTના આદેશમાં વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણને ટાંકીને એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે PFOA ને મનુષ્યમાં કેન્સરનું કારણ માનવામાં આવે છે, જ્યારે PFOS ને સંભવિત કાર્સિનોજેનિક શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં, લાંબા સમય સુધી આ રસાયણોના સંપર્કમાં રહેવાથી સંબંધિત સંભવિત જોખમો શોધવાનું મહત્વપૂર્ણ છે. આ માટે પાણીનું નિયમિત પરીક્ષણ કરવું પડશે અને લોકોના સંપર્કમાં આવતા રસાયણોની માત્રાનું મૂલ્યાંકન કરવું પડશે.


આ સમગ્ર મામલે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ભારતમાં પીવાના પાણીની ગુણવત્તા નક્કી કરતા ધોરણોમાં PFAS માટે કોઈ અલગ મર્યાદા નથી. તેના આદેશમાં NGTએ પીવાના પાણીના ધોરણ IS 10500:2012 હેઠળ PFAS માટે ચોક્કસ ધોરણોની ગેરહાજરી પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આ ઉપરાંત, દેશમાં કોઈ વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ડેટા નથી જે જાણી શકે કે આ રસાયણો કેટલા વિસ્તારોમાં છે અને કેટલા લોકો તેમના સંપર્કમાં આવી રહ્યા છે. તેમના ઉત્પાદનને નિયંત્રિત કરવા માટે ચોક્કસ નિયમનકારી નિયંત્રણોના અભાવનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો છે.


પર્યાવરણ મંત્રાલયથી લઈને આઈઆઈટી સુધી જવાબ આપવો પડશે

મામલાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં લઈને એનજીટીએ પાંચ સંસ્થાઓને પક્ષકાર બનાવ્યા છે. તેમાં કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય, સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ, બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ, IIT મદ્રાસ અને CSIR-ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટોક્સિકોલોજી રિસર્ચનો સમાવેશ થાય છે. એનજીટીએ દરેકને તેમના સંબંધિત જવાબો સોગંદનામાના રૂપમાં ફાઇલ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આગામી સુનાવણીના ઓછામાં ઓછા એક સપ્તાહ પહેલા તમામ સંસ્થાઓએ પોતાનો જવાબ રજૂ કરવાનો રહેશે.


NGTએ પોતે મીડિયા રિપોર્ટનું ધ્યાન રાખ્યું હતું

એક રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતના વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ પાણીમાંથી આ કેમિકલ્સને દૂર કરવામાં સંપૂર્ણ રીતે સફળ નથી થઈ રહ્યા. આ રિપોર્ટના આધારે એનજીટીએ સ્વતઃ સંજ્ઞાન લીધું હતું. હવે આ કેસની આગામી સુનાવણી 3 માર્ચ, 2027ના રોજ થશે. દરેકની નજર પાણીમાં આ રસાયણોની હાજરી, તેના પરીક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય પર સંભવિત અસરો અને તેને રોકવા માટે લેવાયેલા પગલાં અંગે સંબંધિત સંસ્થાઓ શું માહિતી આપે છે તેના પર રહેશે.


આ પણ વાંચો: Nishikant Dubey: બાબર-બાબરીનો ઉલ્લે કરી બીજેપીના કોંગ્રેસ પર પ્રહાર, ગાંધી પરિવાર પર નિશિકાંત દુબેએ સાધ્યું નિશાન