ભારતમાં આબોહવા પરિવર્તનની અસર હવે સ્પષ્ટ રીતે દેખાઈ રહી છે. એક નવા અહેવાલ મુજબ દેશના મોટા ભાગના જિલ્લાઓ અતિશય ગરમીના ગંભીર જોખમ હેઠળ આવી ગયા છે. વધતી ગરમી સાથે હવે માત્ર તપતી બપોર જ નહીં પરંતુ ગૂંગળામણ કરતી રાતો અને વધતી ભેજ પણ લોકોના આરોગ્ય માટે ખતરનાક બની રહી છે.
દેશની 76 ટકા વસ્તી
અહેવાલમાં ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા છે. આ અભ્યાસમાં દેશના 734 જિલ્લાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 1982 થી 2022 સુધીના હવામાનના વલણોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે. અહેવાલ મુજબ ભારતના લગભગ 57 ટકા જિલ્લાઓ, એટલે કે દેશની 76 ટકા વસ્તી, હવે અતિશય ગરમીના જોખમમાં જીવી રહી છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે ગરમીનું સંકટ હવે માત્ર કેટલાક વિસ્તારો પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું પરંતુ દેશભરમાં ફેલાઈ રહ્યું છે. 417 જિલ્લાઓ ‘ઉચ્ચ જોખમ’માં CEEWના આંકડા મુજબ દેશના 417 જિલ્લાઓને ‘ઉચ્ચ જોખમ’ શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યા છે, જ્યારે લગભગ 201 જિલ્લાઓ મધ્યમ જોખમમાં છે.
ગરમીના જોખમમાં સૌથી વધુ આવતાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં
- Delhi
- Andhra Pradesh
- Goa
- Kerala
- Maharashtra
- Gujarat
- Rajasthan
- Karnataka
- Tamil Nadu
- Uttar Pradesh
રસપ્રદ બાબત એ છે કે ગરમીનો ખતરો માત્ર શહેરોમાં જ નથી. મોટા શહેરો જેમ કે દિલ્હી, મુંબઈ, હૈદરાબાદ અને બેંગલુરુ તો જોખમમાં છે જ, પરંતુ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં કામ કરતા ખેતમજૂરો માટે સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે, કારણ કે તેઓ ખુલ્લા આકાશ નીચે લાંબા સમય સુધી કામ કરે છે.
ગરમ રાતો હવે વધુ ખતરનાક
આ અભ્યાસમાં સૌથી ચિંતાજનક તારણ ‘ગરમ રાતો’માં વધારો છે. છેલ્લા દાયકામાં એટલે કે 2012 થી 2022 વચ્ચે દેશના લગભગ 70 ટકા જિલ્લાઓમાં દર ઉનાળે ઓછામાં ઓછી પાંચ અત્યંત ગરમ રાતો નોંધાઈ છે. જ્યારે રાત્રિ દરમિયાન તાપમાન વધારે રહે છે ત્યારે શરીરને દિવસ દરમિયાન મળેલી ગરમીમાંથી બહાર આવવાની તક મળતી નથી. પરિણામે હીટ સ્ટ્રોક, થાક, ડિહાઇડ્રેશન અને હૃદયરોગનું જોખમ વધે છે. વિશેષજ્ઞો કહે છે કે ગરમ દિવસોની સરખામણીમાં ગરમ રાતો વધુ ઝડપથી વધી રહી છે, જે ભવિષ્યમાં વધુ મોટી સમસ્યા બની શકે છે. અહેવાલ મુજબ ઉત્તર ભારતના ઘણા જિલ્લાઓમાં ભેજનું પ્રમાણ પણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. અગાઉ જે વિસ્તારો સુકા ગણાતા હતા ત્યાં હવે દરિયાકાંઠા જેવા ભેજના સ્તર જોવા મળી રહ્યા છે.
છેલ્લા દસ વર્ષમાં ઇન્ડો-ગંગેટિક મેદાનોમાં ભેજ લગભગ 10 ટકા વધી છે.
- ઉદાહરણ તરીકે:
- Kanpur
- Jaipur
- Varanasi
- Delhi
આ શહેરોમાં ભેજનું પ્રમાણ લગભગ 30-40 ટકા પરથી વધીને 40-50 ટકા થઈ ગયું છે. ભેજ વધારે હોય ત્યારે શરીર પરસેવાથી પોતાને ઠંડું રાખી શકતું નથી. પરિણામે વાસ્તવિક તાપમાન કરતા 3 થી 5 ડિગ્રી વધારે ગરમીનો અનુભવ થાય છે, જેને “હીટ ઈન્ડેક્સ” કહેવામાં આવે છે.
હવે શું કરવું જરૂરી છે?
વિશેષજ્ઞો માને છે કે અતિશય ગરમી હવે ભવિષ્યની ચેતવણી નથી પરંતુ આજની વાસ્તવિક સમસ્યા છે. તેથી સ્થાનિક સ્તરે તાત્કાલિક પગલાં લેવાની જરૂર છે.
મુખ્ય સૂચનો:
- દરેક જિલ્લામાં હીટ એક્શન પ્લાન બનાવવો
- શહેરી વિસ્તારોમાં કૂલ છત અને ગ્રીન કવર વધારવું
- ગરીબ લોકો માટે કૂલિંગ આશ્રયસ્થાનો બનાવવું
- પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી મજબૂત બનાવવી
- હવામાન ડેટામાં રાત્રિના તાપમાન અને ભેજનો સમાવેશ કરવો
- હીટ એક્શન પ્લાન પર કામ
ભારતના કેટલાક રાજ્યો જેમ કે Maharashtra, Odisha અને Gujarat પહેલાથી જ હીટ એક્શન પ્લાન પર કામ કરી રહ્યા છે, પરંતુ નિષ્ણાતો માને છે કે હવે તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિસ્તૃત કરવાની જરૂર છે. આ અહેવાલ એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે — અતિશય ગરમી હવે એક ગંભીર જાહેર આરોગ્ય સંકટ બની રહી છે અને તેને અટકાવવા માટે તાત્કાલિક નીતિગત અને માળખાકીય પગલાં લેવાની જરૂર છે.
આ પણ વાંચો : India power demand : ઉનાળામાં વીજળીની માંગ 270 ગીગાવોટ સુધી પહોંચવાની શક્યતા
