ભારતે ક્ષય રોગ (TB) સામેની લડાઈમાં એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ના 'ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિપોર્ટ 2026' (વૈશ્વિક ક્ષય રોગ અહેવાલ 2026) અનુસાર, 2015ની સરખામણીમાં 2025માં ભારતમાં ક્ષય રોગને કારણે થતા મૃત્યુમાં 38%નો ઘટાડો થયો છે. આ બાબતમાં, ભારતનું પ્રદર્શન વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં વધુ સારું રહ્યું છે; કારણ કે આ જ સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વભરમાં ક્ષય રોગને કારણે થતા મૃત્યુમાં 35%નો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.
અહેવાલ દર્શાવે છે કે 'ડ્રગ-સેન્સિટિવ TB' (એટલે કે ક્ષય રોગનો એવો પ્રકાર જેની સારવાર સામાન્ય TBની દવાઓ દ્વારા થઈ શકે છે) ધરાવતા દર્દીઓમાં સારવાર સફળતાનો દર ભારતમાં 94% સુધી પહોંચી ગયો છે. સરકારે આ સફળતાનો શ્રેય 'TB-મુક્ત ભારત અભિયાન' હેઠળ કરવામાં આવેલા પ્રયાસોને આપ્યો છે.
NTEPની અસર: ક્ષય રોગને કારણે થતા મૃત્યુમાં ઘટાડો
WHOના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં ક્ષય રોગને કારણે થતા મૃત્યુનો અંદાજિત દર 2015માં દર 1,00,000ની વસ્તીએ 28 હતો, જે ઘટીને 2025માં 18 થયો છે. એટલે કે છેલ્લા એક દાયકામાં તેમાં 38%નો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ સુધારાનો મુખ્ય શ્રેય 'નેશનલ TB એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ' (NTEP - રાષ્ટ્રીય ક્ષય રોગ નાબૂદી કાર્યક્રમ) હેઠળ લેવામાં આવેલા પગલાંને જાય છે. આ પગલાંઓમાં રોગનું વહેલું નિદાન, AI-આધારિત એક્સ-રે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ, ઝડપી નિદાન સાધનો, સમયસર સારવારની શરૂઆત અને દર્દીઓને પોષણક્ષમ સહાય પૂરી પાડવાનો સમાવેશ થાય છે. સરકાર જણાવે છે કે, જેમને TB હોવાનું નિદાન થયું છે તેમને બહેતર સારવાર પૂરી પાડવાની સાથે સાથે, એવા વ્યક્તિઓની ઓળખ કરવા પર પણ વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે જેમનામાં રોગના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતા નથી, પરંતુ તેઓ સંભવિતપણે આ રોગથી પીડિત હોઈ શકે છે.
25 કરોડથી વધુ લોકોનું સ્ક્રીનિંગ
રોગનું વહેલું નિદાન થઈ શકે તે માટે સરકારે 'TB-મુક્ત ભારત અભિયાન' હેઠળ મોટા પાયે સ્ક્રીનિંગ ઝુંબેશ હાથ ધરી છે. આ અભિયાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એવા લોકો સુધી પહોંચવાનો છે જેમને ક્ષય રોગ (TB) થવાનું જોખમ વધારે છે. સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા મુજબ, 7 ડિસેમ્બર, 2024 અને 8 નવેમ્બર, 2026ની વચ્ચે ૨૫ કરોડથી વધુ લોકોને ટીબી (ક્ષય રોગ) સ્ક્રીનિંગના દાયરામાં લાવવામાં આવ્યા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન, 11 કરોડથી વધુ છાતીના એક્સ-રે (chest X-rays) અને ૩ કરોડથી વધુ મોલેક્યુલર પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, ટીબીના 48.64 લાખ નવા કેસ મળી આવ્યા હતા; જેમાં 14.97 લાખ એવા દર્દીઓનો સમાવેશ થાય છે જેઓ 'એસિમ્પ્ટોમેટિક' (asymptomatic) હતા. એટલે કે, તેમનામાં રોગના કોઈ દૃશ્યમાન લક્ષણો જોવા મળ્યા ન હતા.
કદાચ આ આંકડાઓનું સૌથી મહત્વનું પાસું એ છે કે, લગભગ 15 લાખ એવા વ્યક્તિઓની ઓળખ થઈ, જેમને રોગ હોવા છતાં કોઈ લક્ષણો જણાઈ રહ્યા ન હતા. સામાન્ય રીતે, આવા વ્યક્તિઓની ઓળખ કરવી પડકારજનક હોઈ શકે છે; પરંતુ મોટા પાયે કરવામાં આવેલા સ્ક્રીનિંગ અને પરીક્ષણોને કારણે આ કેસોને શોધી કાઢવા શક્ય બન્યા.
100 દિવસનું વિશેષ અભિયાન
ક્ષય રોગ (TB) ના નિદાનમાં વધારો કરવા માટે, સરકારે 100 દિવસના વિશેષ અભિયાનો શરૂ કર્યા. આવું પ્રથમ અભિયાન 7 ડિસેમ્બર, 2024ના રોજ શરૂ થયું હતું. શરૂઆતમાં, તેનો અમલ 33 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 347 અગ્રતા ધરાવતા જિલ્લાઓમાં કરવામાં આવ્યો હતો અને બાદમાં તેને સમગ્ર દેશમાં વિસ્તારવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ, 24 માર્ચ, 2026ના રોજ વધુ એક 100 દિવસનું વિશેષ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું. આ પહેલ 1,58,000 ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા ગામડાઓ અને શહેરી વોર્ડ્સ, તેમજ ક્ષય રોગના ફેલાવાનું વધુ જોખમ ધરાવતા વિસ્તારો અને વસ્તી પર કેન્દ્રિત હતી. આ અભિયાનમાં સ્ક્રીનિંગ, છાતીના એક્સ-રે અને અદ્યતન નિદાન તકનીકો દ્વારા રોગની ઓળખ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને આધુનિક નિદાન તકનીકનો ઉપયોગ
ભારતમાં, ક્ષય રોગના નિદાન અને સારવારમાં સુધારો કરવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને આધુનિક તકનીકનો ઉપયોગ વધારવામાં આવી રહ્યો છે. આમાં AI-સજ્જ પોર્ટેબલ ડિજિટલ એક્સ-રે મશીનોનો ઉપયોગ સામેલ છે, જે સંભવિત ક્ષય રોગીઓની ઓળખ કરવામાં મદદ કરે છે. વધુમાં, 'ન્યુક્લિક એસિડ એમ્પ્લીફિકેશન ટેસ્ટ' (NAAT) જેવી અદ્યતન નિદાન પદ્ધતિઓનો વ્યાપ વધારવામાં આવ્યો છે; આ પરીક્ષણો ક્ષય રોગના ચેપને ઝડપથી અને સચોટ રીતે ઓળખવામાં સક્ષમ બનાવે છે.
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, ક્ષય રોગના 'હોટસ્પોટ્સ' એટલે કે એવા વિસ્તારો જ્યાં આ રોગનું પ્રમાણ વધુ હોવાની શક્યતા છે—તેને ઓળખવા માટે AI-આધારિત સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું વધુ જોખમ ધરાવતા દર્દીઓને ઓળખવા માટે પણ તકનીકનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. દર્દીઓને સહાય પૂરી પાડવા માટે 'ખુશી' (Khushi) નામની AI-સંચાલિત ચેટબોટ અને અવતાર-આધારિત વિડિયોબોટનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
સારવારની સાથે પોષણક્ષમ સહાય
ક્ષય રોગની અસરકારક સારવાર માટે, દર્દીઓને દવાઓની સાથે પૂરતું પોષણ મળવું આવશ્યક છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર 'નિક્ષય પોષણ યોજના' અમલમાં મૂકી રહી છે. આ યોજના હેઠળ, પાત્ર ક્ષય રોગીઓને તેમની સારવાર દરમિયાન પોષણની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે આર્થિક સહાય આપવામાં આવે છે. વધુમાં, 'નિક્ષય મિત્ર' પહેલ દ્વારા, સામાન્ય નાગરિકો, સામાજિક સંસ્થાઓ અને સંગઠનોને ક્ષય રોગીઓને ટેકો આપવા માટે જોડવામાં આવ્યા છે. આ પ્રયાસનો ઉદ્દેશ્ય દર્દીઓને પોષણક્ષમ તેમજ મનોસામાજિક (psychosocial) સહાય પૂરી પાડવાનો છે. સરકાર જણાવે છે કે સારવાર દરમિયાન દર્દીઓને સતત સહયોગ પૂરો પાડવાથી ક્લિનિકલ પરિણામો (સ્વાસ્થ્ય સુધારણા)માં મદદ મળે છે. અત્યાર સુધીમાં 67933 પંચાયતોને ટીબી-મુક્ત જાહેર કરવામાં આવી છે. ટીબી સામેની લડાઈમાં ગામડાઓ અને સ્થાનિક સમુદાયોની ભાગીદારીને પણ વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે. સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલી માહિતી મુજબ, 67933 પંચાયતોને ટીબી-મુક્ત જાહેર કરવામાં આવી છે. આ અભિયાનમાં પંચાયતો, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, જનપ્રતિનિધિઓ, સામાજિક સંસ્થાઓ, ખાનગી હોસ્પિટલો અને સ્થાનિક સમુદાયો સક્રિયપણે ભાગ લઈ રહ્યા છે. સરકારનો ભાર એ વાત પર છે કે ટીબી સંબંધિત પહેલને માત્ર આરોગ્ય વિભાગ દ્વારા સંચાલિત કાર્યક્રમમાંથી બદલીને, જનભાગીદારી દ્વારા ચાલતા એક 'જન આંદોલન'માં પરિવર્તિત કરવામાં આવે.
ટીબી અભિયાનમાં યુવાનોની ભાગીદારી
ટીબી નાબૂદી અભિયાનમાં યુવાનોની સંડોવણી વધારવા માટે 'JOSH Teams' (જોશ ટીમ્સ) પહેલ શરૂ કરવામાં આવી છે. આ અંતર્ગત બ્લોક અને વોર્ડ સ્તરે ટીમો બનાવવામાં આવી રહી છે. આ ટીમોનું નેતૃત્વ વર્ગ-1 (Class-1) ના અધિકારીઓ કરશે. દરેક ટીમમાં પાંચ એનસીસી (NCC) કેડેટ્સ અને પાંચ 'MY Bharat' (માય ભારત) સ્વયંસેવકોનો સમાવેશ થશે. આ ટીમો ટીબી વિશે જાગૃતિ લાવવા, સ્ક્રીનિંગ (તપાસ) અભિયાનોમાં સહભાગિતા વધારવા અને સ્થાનિક રહેવાસીઓને આ મિશન સાથે જોડવાનું કામ કરશે.
ટીબી કાર્યક્રમનો 96% ખર્ચ સ્થાનિક સંસાધનો દ્વારા પૂરો પાડવામાં આવે છે
આ અહેવાલ ભારતની અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ પર પ્રકાશ પાડે છે: દેશના ટીબી કાર્યક્રમ માટે જરૂરી કુલ ભંડોળના 96% સ્થાનિક સંસાધનો દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે ટીબી નાબૂદી કાર્યક્રમ માટે જરૂરી મોટાભાગનું ભંડોળ દેશની અંદરથી જ એકત્ર કરવામાં આવી રહ્યું છે. સરકાર આને ટીબી નાબૂદ કરવા પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા અને જાહેર આરોગ્ય સેવાઓમાં કરેલા રોકાણના સંકેત તરીકે જુએ છે.
WHO (વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા) ના અહેવાલમાં કયા ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો?
ભારતમાં ટીબી સંબંધિત મૃત્યુનો અંદાજ કાઢવા માટે WHO એ વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલા ડેટાનો ઉપયોગ કર્યો છે. જેમાં રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (RGI) ની 'સેમ્પલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ' (SRS), સમુદાય-આધારિત 'વર્બલ ઓટોપ્સી' (મૃત્યુના કારણો જાણવા માટેની મૌખિક પૂછપરછ) મૂલ્યાંકનો અને 'નિકક્ષય' (Nikshay) પોર્ટલના ડેટાનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR) હેઠળની 'નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઈન ટ્યુબરક્યુલોસિસ' (NIRT) એ ટીબીના વ્યાપ અંગે દેશવ્યાપી સર્વેક્ષણ હાથ ધર્યું હતું. આ સર્વેક્ષણ WHO સાથે શેર કરવામાં આવ્યું છે અને હાલમાં તે અંગે તકનીકી ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. આ પછી WHO ભારત માટે એક અદ્યતન દેશ પ્રોફાઇલ જાહેર કરશે.
આ પણ વાંચો: Delhi ની સુરક્ષાને લઈને અમિત શાહ એક્શનમાં... ત્રણ અઠવાડિયામાં બીજી બેઠક, લીધા આ પગલાં