નવા સંશોધનમાં છુપાયેલા માળખા પણ શોધી કાઢવામાં આવ્યા છે જે ભૂકંપના જોખમને સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ છે.
ભૂકંપ અને ઉપગ્રહ ડેટાનો ઉપયોગ
ભારતીય પ્લેટ દર વર્ષે આશરે 5 સેન્ટિમીટરના દરે તિબેટ તરફ આગળ વધી રહી છે. આના કારણે ભારતીય અને યુરેશિયન પ્લેટો વચ્ચે સતત ટક્કર થઈ રહી છે. આ ટક્કર હિમાલયની નીચે ખડકો પર દબાણ બનાવી રહી છે, જેના કારણે હિમાલય અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ભૂકંપનું જોખમ ઊભું થઈ રહ્યું છે. હૈદરાબાદમાં નેશનલ જીઓફિઝિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના વૈજ્ઞાનિકોએ આ ગતિવિધિને સમજવા માટે સંશોધન કર્યું હતુ. તેઓએ ગુરુત્વાકર્ષણ, ભૂકંપ અને ઉપગ્રહ ડેટાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
ભૂગર્ભમાં ખડકો પર તણાવ
સંશોધન મુજબ, ભારતીય પ્લેટ તિબેટની નીચે આશરે 100 કિલોમીટર સુધી પહોંચી રહી છે. ઘણી જગ્યાએ, આ પ્લેટ વળાંક લઈ રહી છે અને તૂટી પણ રહી છે. આ સંશોધન 'જીઓફિઝિક્સ ફોર એડવાન્સિંગ સિસ્મોલોજી' માં પ્રકાશિત થયું છે. ભારતીય પ્લેટ સતત ઉત્તર તરફ આગળ વધી રહી છે. યુરેશિયન પ્લેટ સામે છે. બે પ્લેટો લાખો વર્ષોથી અથડાઈ રહી છે. આ ટક્કરથી હિમાલયનું સર્જન થયું. પરંતુ આ પ્લેટની ગતિ આજે પણ ચાલુ છે. જ્યારે બે પ્લેટો એકબીજા પર દબાણ લાવે છે, ત્યારે ભૂગર્ભમાં ખડકો પર તણાવ વધે છે.
ભૂગર્ભ માળખું વિવિધ સ્થળોએ બદલાયુ
આ તણાવ લાંબા સમય સુધી એકઠો થઈ શકે છે. જ્યારે આ દબાણ અચાનક મુક્ત થાય છે, ત્યારે તે ભૂકંપનું કારણ બની શકે છે. સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે ભારતીય પ્લેટ દરેક જગ્યાએ સમાન દરે આગળ વધી રહી નથી. કેટલીક જગ્યાએ, તે નીચે પડી રહી છે, જ્યારે અન્ય જગ્યાએ, તે તૂટી રહી છે. આના કારણે ભૂગર્ભ માળખું અલગ અલગ સ્થળોએ બદલાઈ રહ્યું છે.
ગંગાના મેદાનની નીચે છુપાયેલા જૂના માળખાં
સંશોધનમાં ગંગાના મેદાનની નીચે કેટલીક પ્રાચીન પર્વતીય રચનાઓ પણ બહાર આવી છે. આમાં દિલ્હી-હરિદ્વાર, ફૈઝાબાદ અને મુંગેર-સહર્ષા જેવી રચનાઓ શામેલ છે. આ રચનાઓ જમીન ઉપર દેખાતી નથી. તે ભૂગર્ભમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેઓ ભૂગર્ભમાં ઉત્પન્ન થતા દબાણને અસર કરી શકે છે. આ સમજવામાં મદદ કરી શકે છે કે ભૂકંપ સંબંધિત તણાવ વિવિધ પ્રદેશોમાં કેવી રીતે પ્રસારિત થાય છે.
ઉત્તર ભારત અને તિબેટની નીચે પોપડો કેટલો જાડો ?
સંશોધન સૂચવે છે કે ઉત્તર ભારતમાં પોપડો લગભગ 35 કિલોમીટર જાડા છે. તિબેટની નીચે, તેની જાડાઈ 70 કિલોમીટર સુધી પહોંચે છે. હિમાલયમાં મોટાભાગના ભૂકંપ સપાટીથી આશરે 10 થી 15 કિલોમીટર નીચે આવે છે. આવી છીછરી ઊંડાઈએ આવતા ભૂકંપ જમીન પર વધુ અસર કરી શકે છે. તેથી, હિમાલય પ્રદેશમાં ભૂકંપની પ્રવૃત્તિનું સતત નિરીક્ષણ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. આ સંશોધન મોટા ભૂકંપની તારીખ કે સમય સૂચવતું નથી. વૈજ્ઞાનિકો ભૂકંપની ચોક્કસ તારીખ અને સ્થાનની આગાહી કરી શકતા નથી. આ સંશોધનનો હેતુ હિમાલયની નીચે ભારતીય પ્લેટની સ્થિતિ, ફોલ્ટ સેગમેન્ટ્સ અને ત્યાં બનેલા દબાણને વધુ સારી રીતે સમજવાનો છે.
આ પણ વાંચોઃ 1200 લોકોના મોત સામે 73 હજારથી વધુના મોત, IDFએ જાહેર કર્યા ચોંકાવનારા આંકડા!