નીમ કરોલી બાબાના પ્રસિદ્ધ કૈંચી ધામમાં આવતા શ્રદ્ધાળુઓને ભલે લાંબા ટ્રાફિક જામમાંથી થોડી રાહત મળી હોય, પરંતુ અહીં સતત વધી રહેલી ભારે ભીડ હવે મોટા જોખમ તરફ ઈશારો કરી રહી છે. ફિલ્મ ‘હનુમાન અંશ’ની સફળતા બાદ અહીં દર્શન માટે આવતા લોકોની સંખ્યામાં અસાધારણ વધારો થયો છે.
નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ અર્બન અફેર્સ (NIUA) દ્વારા કરવામાં આવેલા સંશોધન મુજબ પહાડી વિસ્તારો પર તેમની ક્ષમતા કરતાં અનેકગણું વધુ દબાણ પડી રહ્યું છે. ખાસ કરીને સપ્તાહના અંતે બેકાબૂ થતી ભીડ અને રસ્તાઓ પર દોડતા હજારો વાહનોને કારણે માત્ર ટ્રાફિક વ્યવસ્થા જ નહીં, પરંતુ આ સંવેદનશીલ પહાડી વિસ્તારના પર્યાવરણ અને માળખાગત સુવિધાઓને પણ ગંભીર નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
કૈંચી ધામમાં ઉમટી રહી છે શ્રદ્ધાળુઓની ભીડ
ફિલ્મ ‘હનુમાન અંશ’ સુપરહિટ થયા બાદ બાબા નીમ કરોલીના પવિત્ર ધામમાં ભક્તોની ભીડ સતત વધી રહી છે. ખાસ કરીને શનિવાર અને રવિવારે સ્થિતિ એવી થઈ જાય છે કે મંદિર પરિસરથી લઈને મુખ્ય માર્ગ સુધી પગ મૂકવાની પણ જગ્યા રહેતી નથી.
ગત સપ્તાહના અંતે દિલ્હી-NCR અને દેશના અન્ય વિસ્તારોમાંથી આવેલા લોકો કલાકો સુધી ભારે ટ્રાફિક જામમાં ફસાયા હતા. આ સ્થિતિની અસર અલ્મોડા અને પિથોરાગઢ તરફ જતા સામાન્ય મુસાફરોને પણ ભોગવવી પડી હતી. જોકે ઉત્તરાખંડ પોલીસે ભારે પ્રયાસો કરીને ટ્રાફિક વ્યવસ્થા સામાન્ય કરી હતી, પરંતુ ભીડનું આ દબાણ હવે કાયમી સમસ્યા બની રહ્યું છે.
કોઈ વિસ્તારની ‘કેરિંગ કેપેસિટી’ એટલે શું?
સરળ ભાષામાં કેરિંગ કેપેસિટી એટલે કોઈ વિસ્તાર કુદરતી સંતુલનને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના જેટલો માનવીય અને પ્રવાસી દબાણ સહન કરી શકે તે તેની ક્ષમતા.
આમાં પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા, ગટર વ્યવસ્થા, કચરાનો નિકાલ, પાર્કિંગ અને રસ્તાઓની પહોળાઈ જેવા અનેક પરિબળો સામેલ હોય છે.
જો કોઈ પહાડી શહેરનું માળખું 10,000 લોકો માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હોય અને ત્યાં અચાનક 20,000થી વધુ પ્રવાસીઓ પહોંચી જાય, તો સમગ્ર વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે છે. આવું અસંતુલન આગળ જતાં કુદરતી આફતો અને સંસાધનોની અછતનું મોટું કારણ બની શકે છે.
રિસર્ચમાં થયો ચોંકાવનારો ખુલાસો
નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ અર્બન અફેર્સે નૈનીતાલ અને આસપાસના વિસ્તારોની વહન ક્ષમતા અંગે વિગતવાર અભ્યાસ કર્યો છે. આ અભ્યાસ Springer Nature દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે.
રિપોર્ટ મુજબ, જો માત્ર જમીનના વિસ્તારને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો કાગળ પર નૈનીતાલ દરરોજ 8.34 લાખ લોકોને સંભાળી શકે છે. પરંતુ પહાડોની સંવેદનશીલતા, વરસાદની સ્થિતિ અને ભૂસ્ખલનના જોખમને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો આ ક્ષમતા ઘટીને દરરોજ માત્ર 1.49 લાખ લોકો જેટલી રહે છે.
સૌથી ચોંકાવનારી વાત એ છે કે વાસ્તવિક માળખાગત સુવિધાઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો નૈનીતાલની ક્ષમતા આના કરતાં પણ ઘણી ઓછી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
સુવિધાઓના મામલે સ્થિતિ ખૂબ નબળી
રિસર્ચ રિપોર્ટનો સૌથી ચિંતાજનક ભાગ ગટર વ્યવસ્થા, કચરા વ્યવસ્થાપન, પીવાના પાણીની સુવિધા અને પાર્કિંગ સાથે જોડાયેલો છે.
આ તમામ માપદંડોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો નૈનીતાલની વાસ્તવિક ક્ષમતા દરરોજ માત્ર 8,422 લોકોને સંભાળવાની હોવાનું સામે આવ્યું છે.
તેની સામે વાસ્તવિક સ્થિતિ એવી છે કે દરરોજ લાખો લોકો આ રસ્તાઓ પરથી પસાર થાય છે અથવા અહીં રોકાય છે. કાગળ પરની ક્ષમતા અને જમીન પરની વાસ્તવિક સ્થિતિ વચ્ચેનો આ મોટો તફાવત દર્શાવે છે કે કુદરતી સંસાધનો અને પહાડી માળખા પર કેટલું દબાણ વધી રહ્યું છે.
ક્ષમતા કરતાં વધુ દબાણના ગંભીર પરિણામો
પહાડો પર ક્ષમતા કરતાં વધુ માનવીય દબાણના ગંભીર પરિણામો જોવા મળી શકે છે. જમીન પર દબાણ વધે ત્યારે વાદળ ફાટવું, ભારે વરસાદ અથવા સામાન્ય ભૂકંપ જેવી ઘટનાઓ દરમિયાન નુકસાન અનેકગણું વધી શકે છે.
ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ પણ વધી શકે છે. આ ઉપરાંત મર્યાદિત કુદરતી જળસ્રોતો પર વધતા દબાણને કારણે પાણીની મોટી અછત ઊભી થઈ શકે છે. અગાઉ મસૂરી, શિમલા અને નૈનીતાલ જેવા જાણીતા પ્રવાસન સ્થળોએ આવી સ્થિતિ જોવા મળી ચૂકી છે.
પર્યાવરણ અને જૈવ વિવિધતાને મોટું નુકસાન
અતિશય ભીડને કારણે કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા પર પણ ભારે દબાણ પડે છે. તેના કારણે પહાડો પર પ્લાસ્ટિક અને કચરાના ઢગલા જોવા મળી રહ્યા છે.
આ કચરાથી સ્થાનિક નાળા, જંગલો અને નદીઓ પ્રદૂષિત થઈ રહ્યા છે. માનવીય દબાણની સીધી અસર પહાડી વિસ્તારની જૈવ વિવિધતા, સ્થાનિક વનસ્પતિ અને વન્યજીવોના કુદરતી રહેઠાણ પર પડી રહી છે.
કુદરતી સંતુલન ખોરવાતા આગામી સમયમાં પહાડી વિસ્તારોમાં જીવન વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
ઉત્તરાખંડની સરહદો પર વાહનોનો ધસારો
ઉત્તરાખંડ પરિવહન વિભાગના ANPR કેમેરામાંથી મળેલા આંકડા મુજબ રાજ્યમાં દરરોજ પ્રવેશતા વાહનોની સંખ્યા ચિંતાજનક છે.
2 ઓક્ટોબરે રાજ્યની સરહદો અને 10 મુખ્ય ચેકપોસ્ટ પરથી બહારના રાજ્યોનાં કુલ 1,01,840 વાહનો નોંધાયા હતા. ત્યારબાદ 3 ઓક્ટોબરે 94,000 અને 4 ઓક્ટોબરે લગભગ 90,000 બહારનાં વાહનો રાજ્યમાં પ્રવેશ્યા હતા.
આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે સપ્તાહના અંતે અને રજાના દિવસોમાં બહારનાં રાજ્યોમાંથી આવતાં વાહનોની સંખ્યામાં મોટો વધારો થાય છે.
સ્થાનિક વાહનો ઉમેરતાં સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક
જો બહારનાં વાહનોની સંખ્યામાં સ્થાનિક વાહનોને પણ સામેલ કરવામાં આવે તો સ્થિતિ વધુ ગંભીર બને છે.
2 ઓક્ટોબરે ઉત્તરાખંડની સરહદોમાં કુલ 1.60 લાખથી વધુ વાહનોની અવરજવર નોંધાઈ હતી. 3 ઓક્ટોબરે આ સંખ્યા 1.57 લાખ અને 4 ઓક્ટોબરે લગભગ 1.47 લાખ વાહનો રહી હતી.
આટલી મોટી સંખ્યામાં વાહનોની અવરજવરથી માત્ર ધુમાડો અને પ્રદૂષણ જ વધી રહ્યું નથી, પરંતુ પહાડી રસ્તાઓની ઢાળ અને મજબૂતી પર પણ ભારે દબાણ પડી રહ્યું છે.