ભારતના અવકાશ સંશોધન સંગઠન ISROના સૂર્ય અભ્યાસ મિશન આદિત્ય-L1 અને યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA)ના પ્રોબા-3 મિશને મળીને સૂર્ય પર થતા શક્તિશાળી વિસ્ફોટોનો અભ્યાસ કર્યો છે. બંને મિશનમાંથી મળેલા ડેટાનું પ્રથમ વખત સંયુક્ત વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. બે અલગ-અલગ અવકાશયાનનાં સાધનોની મદદથી વૈજ્ઞાનિકોએ સૂર્યની બહારના વાતાવરણમાં થતા ફેરફારો અને વિસ્ફોટોની શરૂઆત વિશે નવી માહિતી મેળવી છે. આ સંશોધનથી ભવિષ્યમાં સૂર્યમાંથી નીકળતા સોલર તોફાનોની અસરોને સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.
શું છે સૂર્યના વિસ્ફોટો અને તેનાથી શું થાય છે?
સૂર્યમાંથી સમયાંતરે ગરમ વાયુ અને ચુંબકીય પદાર્થના વિશાળ જથ્થા અવકાશમાં ફેંકાય છે. આ ઘટનાને કોરોનલ માસ ઇજેક્શન (CME) કહેવામાં આવે છે. આવા વિસ્ફોટો પૃથ્વી તરફ આવે ત્યારે પૃથ્વીની આસપાસના અવકાશી વાતાવરણને અસર થઈ શકે છે. તેની અસર ઉપગ્રહો, સંચાર વ્યવસ્થા અને વીજળીના નેટવર્ક પર પણ પડી શકે છે. આ વિસ્ફોટો કેવી રીતે શરૂ થાય છે, કેટલા મોટા હોય છે અને કઈ ઝડપે આગળ વધે છે તે સમજવું વૈજ્ઞાનિકો માટે મહત્વનું છે. આ જ માહિતી મેળવવા માટે ભારત અને યુરોપના બંને મિશનના ડેટાનો સાથે અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આદિત્ય-L1 અને પ્રોબા-3 કેવી રીતે કરે છે કામ?
ભારતનું આદિત્ય-L1 મિશન પૃથ્વીથી લગભગ 15 લાખ કિલોમીટર દૂર સૂર્ય-પૃથ્વી પ્રણાલીના L1 બિંદુ પાસે રહીને સૂર્યનું સતત નિરીક્ષણ કરે છે. તેના VELC સાધનથી સૂર્યના બહારના વાતાવરણ એટલે કે કોરોના વિશે માહિતી મળે છે. બીજી તરફ, યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સીનું પ્રોબા-3 મિશન બે અવકાશયાનની મદદથી અવકાશમાં કૃત્રિમ સૂર્યગ્રહણ જેવી સ્થિતિ બનાવે છે. બંને અવકાશયાન લગભગ 150 મીટરના અંતરે રહીને કામ કરે છે. તેમાંથી એક અવકાશયાન બીજા પર પડછાયો પાડે છે, જેના કારણે સૂર્યની તેજસ્વી સપાટીનો પ્રકાશ અટકે છે અને કોરોના સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે. તેના ASPIICS સાધનથી સૂર્યના બહારના વાતાવરણની તસવીરો મળે છે.
બે સોલર વિસ્ફોટોનો એકસાથે અભ્યાસ
ISROના જણાવ્યા અનુસાર, આદિત્ય-L1ના VELC અને પ્રોબા-3ના ASPIICS સાધનથી મળેલા ડેટાનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિકોએ સૂર્યના બે વિસ્ફોટોનો અભ્યાસ કર્યો હતો. આ બંને ઘટનાઓ 14 અને 16 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ નોંધાઈ હતી. બંને મિશનમાંથી મળેલી માહિતીની સરખામણી કરીને વૈજ્ઞાનિકોએ વિસ્ફોટોમાં રહેલા પદાર્થનું પ્રમાણ, ઘનતા અને ઊર્જા વિશે અભ્યાસ કર્યો. આદિત્ય-L1એ વિસ્ફોટની શરૂઆતના તબક્કા વિશે માહિતી આપી, જ્યારે પ્રોબા-3ની તસવીરોએ વિસ્ફોટની રચના અને તેના ફેલાવાને સમજવામાં મદદ કરી. આ સંશોધનના તારણો પ્રતિષ્ઠિત વૈજ્ઞાનિક જર્નલ Astronomy & Astrophysicsમાં પ્રકાશિત થયા છે. આ અભ્યાસ બે મિશનની ક્ષમતાઓને સાથે જોડીને સૂર્યની નજીક થતી ઘટનાઓ સમજવાની દિશામાં મહત્વનું પગલું છે.
પૃથ્વી માટે કેમ મહત્વનું છે આ સંશોધન?
સૂર્યમાંથી નીકળતા શક્તિશાળી વિસ્ફોટો પૃથ્વી તરફ આવે ત્યારે અવકાશી વાતાવરણમાં ફેરફાર કરી શકે છે. તેની અસર ઉપગ્રહોની કામગીરી, સંચાર વ્યવસ્થા અને વીજળીના નેટવર્ક પર પડી શકે છે. તેથી આવા વિસ્ફોટો કેવી રીતે શરૂ થાય છે અને આગળ વધે છે તેની વધુ સારી સમજ મેળવવી જરૂરી છે. આદિત્ય-L1 અને પ્રોબા-3ના સંયુક્ત અભ્યાસથી સૂર્યની નજીક બનતી ઘટનાઓને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ મળશે. જોકે, સૂર્યના દરેક વિસ્ફોટ પાછળની પ્રક્રિયા અને તેની અસરનો ચોક્કસ અંદાજ મેળવવા માટે હજુ વધુ સંશોધનની જરૂર છે.
આ પણ વાંચો: Deepest Metro Stations: એન્જિનિયરિંગનો અદભુત નમૂનો છે દુનિયાના આ સૌથી ઊંડા મેટ્રો સ્ટેશનો
