આપણા દેશમાં સ્કૂલમાં ભણવાની ઉંમરના બાળકો અને કિશોરોમાં નશા સાથે જોડાયેલું જોખમ ચિંતાનો વિષય બની રહ્યું છે. ભારતીય આયુર્વિજ્ઞાન અનુસંધાન પરિષદ (ICMR)ના સહયોગથી થયેલા એક સંશોધનમાં દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોના કિશોરોમાં નશાના જોખમને લઈને મોટો પ્રાદેશિક તફાવત જોવા મળ્યો છે. 6 સ્થળોની 108 સ્કૂલમાં ભણતા 6,168 કિશોરો પર થયેલા રિસર્ચમાં ગુવાહાટીની સ્કૂલોમાં સ્થિતિ સૌથી ગંભીર જોવા મળી. અહીં 42.3 ટકા કિશોરો મધ્યમ અથવા તેનાથી વધુ નશાના જોખમની કેટેગરીમાં જોવા મળ્યા.
ગુવાહાટીમાં સૌથી વધુ કિશોરો નશાના જોખમમાં
રિસર્ચમાં સામેલ 6 સ્થળોમાં ગુવાહાટીની સ્કૂલોમાં મધ્યમથી વધુ નશાના જોખમની કેટેગરીમાં આવતા કિશોરોનું પ્રમાણ સૌથી વધુ રહ્યું. અહીં 42.3 ટકા કિશોરો આ કેટેગરીમાં જોવા મળ્યા. ત્યારબાદ દેવઘરમાં 41.3 ટકા કિશોરો આ કેટેગરીમાં હતા. ગોરખપુરમાં આ આંકડો 24.5 ટકા, રાજકોટમાં 13.5 ટકા અને નાગપુરમાં 17.1 ટકા રહ્યો. પુડુચેરીમાં આ પ્રમાણ સૌથી ઓછું 0.1 ટકા નોંધાયું.
રાજકોટના 919 કિશોરો પર રિસર્ચ
આ રિસર્ચ 18થી 19 વર્ષની ઉંમરના કિશોરો પર કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં ગુજરાતના કિશોરો પણ સામેલ હતા. રિસર્ચર્સે ઓક્ટોબર 2025થી જાન્યુઆરી 2026 દરમિયાન અલગ-અલગ સ્થળોની સરકારી અને ખાનગી સ્કૂલોમાંથી ડેટા મેળવ્યો હતો. દેશની કુલ 108 સ્કૂલના 6,168 કિશોરોને રિસર્ચમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
ગોરખપુરના 1,223, ગુવાહાટીના 890, નાગપુરના 1,082, રાજકોટના 919, દેવઘરના 1,066 અને પુડુચેરીના 988 કિશોરો સામેલ હતા. આ રિસર્ચ ગોરખપુર, ગુવાહાટી, નાગપુર, રાજકોટ અને દેવઘર સ્થિત AIIMS તેમજ પુડુચેરીના JIPMERના રિસર્ચર્સે કરી હતી.
નશીલા પદાર્થો સરળતાથી મળવા એ સૌથી મોટું જોખમ
આ રિસર્ચ મુજબ કિશોરોની આસપાસ નશીલા પદાર્થોની ઉપલબ્ધતા નશાના જોખમ સાથે જોડાયેલું સૌથી મહત્વનું અને બદલી શકાય તેવું કારણ છે. જે કિશોરોને લાગ્યું કે તેમની આસપાસ નશીલા પદાર્થો સરળતાથી મળી શકે છે, તેમના મધ્યમ અથવા વધુ જોખમની કેટેગરીમાં આવવાની શક્યતા વધારે હતી.
રિસર્ચર્સે ડિજિટલ માધ્યમના વધતા ઉપયોગને પણ મહત્વનું કારણ ગણાવ્યું છે. મોબાઇલ, ઇન્ટરનેટ અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના વધુ સંપર્કમાં રહેતા કિશોરોમાં નશા સાથે જોડાયેલા જોખમની શક્યતા વધારે જોવા મળી.
છોકરાઓ કરતાં છોકરીઓમાં જોખમ વધુ
આ રિસર્ચમાં લિંગના આધારે પણ તફાવત જોવા મળ્યો છે. રિસર્ચના વિશ્લેષણ મુજબ, છોકરાઓની સરખામણીએ છોકરીઓમાં નશાનું જોખમ વધવાની શક્યતા વધુ જોવા મળી છે.
ગુવાહાટીના આંકડામાં કેટલીક બીજી ખાસ બાબતો પણ સામે આવી છે. અહીં રિસર્ચમાં સામેલ 82.3 ટકા વિદ્યાર્થીઓ સરકારી સ્કૂલના હતા, જ્યારે 17.8 ટકા ખાનગી સ્કૂલના હતા.
રિસર્ચમાં સામેલ સ્થળોમાં ગુવાહાટીમાં મહિલા વિદ્યાર્થીઓનું પ્રમાણ સૌથી વધુ 59.2 ટકા હતું. ગુવાહાટીના કિશોરોમાં અન્ય 5 સ્થળોની સરખામણીએ એન્ઝાયટી સેન્સિટિવિટી સૌથી વધુ જોવા મળી હતી અને ઇમ્પલ્સિવિટી સ્કોર પણ સૌથી વધુ હતો. જ્યારે હોપલેસનેસ સ્કોર બીજા ક્રમે અને સેન્સેશન સીકિંગ સ્કોર પણ બીજા સૌથી ઊંચા સ્તરે રહ્યો.
માત્ર જાગૃતિ અભિયાન પૂરતું નથી
રિસર્ચમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે સ્કૂલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ જેવા રાષ્ટ્રીય સ્તરના પ્રયાસોથી જાગૃતિ વધી છે. પરંતુ અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં જોવા મળતી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે એકસરખી રણનીતિ પૂરતી ન હોઈ શકે.
રિસર્ચર્સે સ્થાનિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પગલાં લેવાની જરૂરિયાત જણાવી છે. તેમાં સ્કૂલની આસપાસ નશીલા પદાર્થોની ઉપલબ્ધતા પર નિયંત્રણ રાખવું અને ડિજિટલ તથા મીડિયા સાક્ષરતા સાથે જોડાયેલા કાર્યક્રમો ચલાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
