મહારાષ્ટ્રમાં અપૂરતા વરસાદની અસર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે. રાજ્યના 358 તાલુકાઓમાંથી 265 તાલુકાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, કારણ કે વિદર્ભ ક્ષેત્રના જિલ્લાઓમાં જેમાં નાગપુરનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ વર્ષે ખૂબ જ ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. પરિણામે, રાજ્ય સરકારે ખેડૂતો માટે પાક લોનનું પુનર્ગઠન, જમીન મહેસૂલમાં માફી અને કૃષિ લોનની વસૂલાત મુલતવી રાખવા જેવા પગલાં લીધાં છે. મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે તાજેતરમાં દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોની મુલાકાત લીધી હતી, જેના પગલે રાજ્યના 75 ટકા વિસ્તારને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ પરિસ્થિતિની સૌથી વધુ અસર ખેડૂતો પર પડી હોય તેવું જણાય છે.
મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ કેમ પડ્યો?
ભારતીય હવામાન વિભાગ અને કૃષિ વિભાગના તાજેતરના આંકડા મુજબ, મહારાષ્ટ્રમાં આ વર્ષે સરેરાશ કરતાં 18.8 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. ચિંતાની બાબત એ છે કે ચોમાસાની મુખ્ય ઋતુ દરમિયાન રાજ્યના ઘણા ભાગોમાં સતત 21 દિવસથી વધુ સમય સુધી વરસાદ પડ્યો ન હતો; એટલે કે, જે સમયગાળા દરમિયાન રાજ્યમાં સામાન્ય રીતે સૌથી વધુ વરસાદ પડે છે, તે સમય દરમિયાન વરસાદ થયો જ નહીં. વરસાદ વિનાના આ લાંબા ગાળાને કારણે ખેતરોમાં ખરીફ પાક સુકાઈ ગયા, જેનાથી કપાસ, સોયાબીન અને કઠોળની ખેતી કરતા ખેડૂતોને ભારે નુકસાન વેઠવું પડ્યું છે. આ પ્રતિકૂળ હવામાનની સૌથી વધુ અસર ખેડૂતોએ ભોગવવી પડી છે.
મહારાષ્ટ્રના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓ
સરકારી અહેવાલો અનુસાર વિદર્ભ, મરાઠાવાડા અને ઉત્તર મહારાષ્ટ્રના વિસ્તારો આ દુષ્કાળથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયા છે. તેમાં નાગપુર, યવતમાળ, જલગાંવ અને ભુસાવળ જેવા મુખ્ય જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં પાણીની અછત સર્જાવાની શક્યતા છે.
યવતમાળ: જિલ્લાના તમામ 16 તાલુકાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા
જલગાંવ: જિલ્લાના 15 તાલુકાઓ આ સંકટની ઝપેટમાં છે.
અહલ્યાનગર: 14 તાલુકા
નાંદેડ: 14 તાલુકા
અમરાવતી: 14 તાલુકા
નાગપુર: 14 તાલુકા
આ ઉપરાંત, બીડ, ધારાશિવ (ઉસ્માનાબાદ), લાતુર, નાશિક, ધુળે, સાતારા અને સંભાજીનગર (ઔરંગાબાદ)ના કેટલાક વિસ્તારોનો પણ આ યાદીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે અને તેમને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.
દેવેન્દ્ર ફડણવીસ દ્વારા મહત્વપૂર્ણ જાહેરાતો
મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે દુષ્કાળની પરિસ્થિતિ અંગે અનેક મહત્વપૂર્ણ જાહેરાતો કરી છે. તેમાં જમીન મહેસૂલમાં માફી, પાક લોનનું પુનર્ગઠન, કૃષિ લોનની વસૂલાત પર કામચલાઉ રોક (મોરેટોરિયમ), કૃષિ પંપ માટેના વર્તમાન વીજળીના બિલમાં રાહત અને શાળા-કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ માટે પરીક્ષા ફી માફીનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, મહત્તમ સંખ્યામાં કામના પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કરવા માટે 'રોજગાર ગેરંટી યોજના'ના નિયમોમાં છૂટછાટ આપવામાં આવશે. જ્યાં જરૂર હશે ત્યાં પીવાના પાણીના ટેન્કરો તૈનાત કરવામાં આવશે. ખેડૂતોના કૃષિ પંપના વીજ જોડાણો કાપવામાં આવશે નહીં અને ખેતી પર નિર્ભર ખેડૂતો તથા ખેતમજૂરોને અનાજ પૂરું પાડવામાં આવશે. પશુઓના ઘાસચારાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે અને મોટા પાયે જળ સંરક્ષણના પ્રયાસો હાથ ધરવામાં આવશે.
અગાઉના આદેશો અનુસાર, માનવીઓ અને પશુધન બંને માટે પીવાના પાણીના પુરવઠાનું આયોજન ચાલુ રહેશે. તમામ જિલ્લા કલેક્ટરોને 'પંચનામા' (નુકસાનના મૂલ્યાંકન)ની પ્રક્રિયા તાત્કાલિક પૂર્ણ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. પાકની સ્થિતિ દર્શાવતા GPS ડેટા અને ફોટોગ્રાફ્સ એકત્રિત કરવાના આદેશો પણ આપવામાં આવ્યા છે. અગાઉ, 24 સપ્ટેમ્બરે વાશિમની મુલાકાત દરમિયાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસે જાહેરાત કરી હતી કે રાજ્ય સરકાર ટૂંક સમયમાં અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ગંભીર દુષ્કાળ જાહેર કરતો સરકારી ઠરાવ (GR) બહાર પાડશે. વધુમાં, કૃષિ સંકટનો સામનો કરી રહેલા રાજ્યમાં પાક લોન માફીનો લાભ એવા તમામ પાત્ર ખેડૂતોને આપવામાં આવશે જેઓ અગાઉની યોજનાઓમાંથી બાકાત રહી ગયા હતા.
જોકે, અત્યાર સુધીમાં ગુજરાતમાં સરેરાશ માત્ર 89.16% જેટલો જ વરસાદ થયો છે, જે છેલ્લાં ચાર વર્ષમાં નોંધાયેલો સૌથી ઓછો વરસાદ છે. તેમ છતાં કચ્છ, દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર અને જામનગરના અમુક તાલુકાઓમાં વરસાદની નોંધપાત્ર અછત યથાવત છે. આ વર્ષે પાંચ ઇંચથી ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો. આમ છતાં રાજ્ય સરકારે આ વિસ્તારોને સત્તાવાર રીતે દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા નથી.
પરંતુ મળતી માહિતી અનુસાર જિલ્લાવાર પરિસ્થિતિ પર નજર કરીએ તો ખાસ કરીને દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની છે, જ્યાં અત્યાર સુધીમાં માત્ર 16.45% જ વરસાદ નોંધાયો છે. આ ઉપરાંત પોરબંદર જિલ્લામાં 30.86% અને જામનગર જિલ્લામાં 42.83% જેટલો જ સામાન્ય વરસાદ થયો છે. આ જિલ્લાઓના વિવિધ તાલુકાઓમાં પણ વરસાદની ભારે તંગી જોવા મળી રહી છે. વરસાદ ઓછો થવાના કારણે આગામી દિવસોમાં આ વિસ્તારોમાં પીવાના પાણી તેમજ પશુઓ માટે ઘાસચારાની ભારે અછત અને તંગી સર્જાવાનો ભય ઉભો થયો છે.
નોંધનીય છે કે, વરસાદની આવી ચિંતાજનક પરિસ્થિતિ છતાં રાજ્ય સરકાર દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે નિયમ મુજબ 31 ઓક્ટોબર પહેલાં રાજ્યના કે કોઈપણ જિલ્લામાં સત્તાવાર રીતે અછત કે દુષ્કાળની જાહેરાત કરવામાં આવશે નહીં. અછતની જાહેરાત બાદ જ સરકારી રાહત કાર્યો અને ઘાસચારાની સબસિડી જેવી યોજનાઓ અમલમાં આવતી હોય છે. જેથી 31 ઓક્ટોબર સુધી રાહ જોવી પડે તેમ હોવાથી દ્વારકા, જામનગર અને પોરબંદર વિસ્તારના ખેડૂતો અને પશુપાલકોમાં ભારે ચિંતા અને અસંતોષની લાગણી જોવા મળી રહી છે.
માત્ર ઓછો વરસાદ દુષ્કાળ જાહેર કરવા માટે પૂરતો નથી
ઉલ્લેખનીય છે કે, કેન્દ્ર સરકારની 2016ની દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન માર્ગદર્શિકા જેને 2020માં અપડેટ કરવામાં આવી હતી. તે અનુસાર, વરસાદની અછત અથવા લાંબા સમય સુધી ફૂંકાતા સૂકા પવનો દુષ્કાળના સંકેતો હોઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર આ પરિબળોના આધારે દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં આવતો નથી. તેમાં વરસાદ, પાકની સ્થિતિ, જળ સ્ત્રોતો, જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ અને સામાજિક-આર્થિક અસરો સહિતના વિવિધ પાસાઓનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. જો કોઈ પ્રદેશમાં મોસમી વરસાદ 30 વર્ષની સરેરાશના 75 ટકાથી ઓછો રહે, તો તેને હવામાનલક્ષી દુષ્કાળ તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત, જળાશયો અને નદીઓમાં પાણીની સપાટી, જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ, પાકની સ્થિતિ, પશુચારાના ભાવ, રોજગારીની માંગ અને વસ્તીનું સ્થળાંતર જેવા પરિબળોને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો: કોણ છે CBSE ના નવા ચેરપર્સન મંદીપ કે. ભંડારી, જાણો અથથી ઇતિ