Hanging Glaciers: નેપાળમાં ગ્લેશિયરનો ભાગ તૂટી પડવાથી થયેલા વિનાશથી ઉત્તરાખંડના બદ્રીનાથ-માણા પ્રદેશ માટે પણ ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. 26 ઓગસ્ટના રોજ, નેપાળ-તિબેટ સરહદ નજીક એક ગ્લેશિયરનો એક ભાગ તૂટી પડ્યો, બરફ, ખડકો અને કાટમાળ સાથે નીચે ઢળી પડ્યો. આનાથી નદીના પ્રવાહમાં અવરોધ ઊભો થયો, અને ત્યારબાદ કાટમાળથી ભરેલા ઉચ્ચ-વેગના પૂરે મોટા પાયે વિનાશ મચાવ્યો, જેના પરિણામે સેંકડો લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને ઘણા લોકો ગુમ થયા.
ભારત માટે નેપાળ આપત્તિ કેટલી મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી છે?
નેપાળમાં આ પૂર ભારત માટે ચેતવણી તરીકે કામ કરે છે કારણ કે બદ્રીનાથ ધામ અને માણા ભારતના પ્રથમ ગામ ને જોતા ઢાળવાળા પર્વતીય ઢોળાવો અસંખ્ય ગ્લેશિયર હાજર છે જેને વૈજ્ઞાનિકોમાં હેંગિંગ ગ્લેશિયર તરીકે ઓળખાય છે. *npj Natural Hazards* માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસમાં અલકનંદા બેસિનમાં આવા 219 લટકતા ગ્લેશિયરની ઓળખ કરવામાં આવી છે. અભ્યાસ મુજબ, બદ્રીનાથ અને માણાનો સમાવેશ કરતો ઉપલા અલકનંદા પ્રદેશ, હેંગિંગ ગ્લેશિયર અને અસ્થિર બરફના જથ્થાની સૌથી વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાંનો એક છે. પરિણામે, સંશોધકોએ સંભવિત હિમપ્રપાતના જોખમોના વિગતવાર મૂલ્યાંકન માટે બદ્રીનાથ-માણા પ્રદેશ પસંદ કર્યો.
પર્વતો કેવી રીતે બદલાયા
માણાના ગામના વડા તરીકે બે વાર સેવા આપી ચૂકેલા પીતાંબર સિંહ મોલ્પાના જણાવ્યા અનુસાર, સ્થાનિક લોકો દાયકાઓથી હવામાન, ગ્લેશિયર અને કુદરતી પાણીના સ્ત્રોતોમાં ફેરફાર જોઈ રહ્યા છે. મોલ્પાએ જણાવ્યું છે કે, ભૂતકાળમાં, મે અને જૂન સુધી આસપાસના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં નોંધપાત્ર બરફનું આવરણ ચાલુ રહેતું હતું. પાંડુકેશ્વરથી આગળ વિષ્ણુપ્રયાગ ખીણમાં પ્રવેશતા જ ગ્લેશિયર અનેક બિંદુઓ પર દેખાતા હતા. હનુમાન ચટ્ટી પાર કર્યા પછી તરત જ બર્ફીલા પવનો અનુભવી શકાતા હતા, પરંતુ ત્યારથી પરિસ્થિતિઓમાં ભારે ફેરફાર થયો છે. તેઓ નિર્દેશ કરે છે કે ગ્લેશિયરમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો દેખાય છે; તેમણે સતોપંથ ગ્લેશિયરને સતત પાછળ ખસતો જોયો છે, અને વસુધારા તરફનો ગ્લેશિયર પણ ભૂતકાળની તુલનામાં ઓછો થઈ ગયો છે. 1970 અને 1980 ના દાયકાથી, ઘણા નાના ગ્લેશિયર અદૃશ્ય થઈ ગયા છે અથવા નોંધપાત્ર રીતે પાછળ જતા રહ્યા છે.
મોલ્પાના મતે, હવામાનની પેટર્ન પણ બદલાઈ ગઈ છે. હવે ચોમાસા પહેલાની ઋતુમાં ભારે વરસાદ વારંવાર પડે છે. તેનાથી વિપરીત, ચોમાસાની ઋતુમાં ક્યારેક પ્રમાણમાં ઓછો વરસાદ પડે છે, જ્યારે ચોમાસા પછીના સમયગાળા દરમિયાન ભારે વરસાદ જોવા મળે છે. એક પેટર્ન જે પહેલાં અસ્તિત્વમાં નહોતી. મોલ્પાએ જણાવ્યું છે કે કુદરતી જળ સ્ત્રોતોમાં પણ ફેરફારો જોવા મળ્યા છે; કેટલાક સમય જતાં સુકાઈ ગયા છે, જોકે વરસાદની ઋતુ દરમિયાન તેમાં પાણી ફરી વહે છે. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે ભૂતકાળમાં વહેતા પ્રવાહો વધુ પાણી વહન કરતા હતા. કુબેર નાળા, ધંતોલી નાળા, દ્રોણ નાળા અને અન્ય સ્થાનિક જળ સ્ત્રોતો જેવા ઉદાહરણો ટાંકીને, તેઓ નિર્દેશ કરે છે કે સમય જતાં આમાં પણ નોંધપાત્ર ફેરફારો થયા છે. હિમાલયમાં આ પરિવર્તનો ઘણા દાયકાઓમાં ધીમે ધીમે સ્પષ્ટ થયા છે.
ભારતમાં નેપાળ જેવી પરિસ્થિતિઓ ઉભરી રહી છે
જોકે, અભ્યાસ મુજબ, છેલ્લા બે દાયકામાં હિમાલયમાં તાપમાન વૈશ્વિક સરેરાશ કરતા વધુ ઝડપથી વધ્યું છે, જેના કારણે ઘણા ગ્લેશિયર પીછેહઠ કરી રહ્યા છે. સંશોધકોએ અહેવાલ આપ્યો છે કે ઘણી જગ્યાએ, મુખ્ય ગ્લેશિયરના પીછેહઠને કારણે ઉપનદીઓ ગ્લેશિયર અલગ થઈ ગયા છે, જેના પરિણામે ઢોળાવ પર "હેંગિંગ ગ્લેશિયર" રચાયા છે. સંભવિત હિમપ્રપાતના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે આવા હેંગિંગ ગ્લેશિયર મહત્વપૂર્ણ પરિબળો છે.
વરસાદના પેટર્ન અંગે, અભ્યાસ આબોહવા પરિવર્તન અને બદલાતા વરસાદના વલણોને મુખ્ય પરિબળો તરીકે ઓળખે છે. સંશોધકો જણાવે છે કે વધતું તાપમાન, બદલાયેલ વરસાદ અને અન્ય ભૂ-આકારશાસ્ત્ર પ્રક્રિયાઓ હેંગિંગ ગ્લેશિયરની સ્થિરતાને અસર કરી રહી છે. જો લટકતા હિમનદીનો એક ભાગ તૂટી જાય છે, તો તે ખડકો અને કાટમાળને તેની સાથે નીચે લાવી શકે છે. આવી ઘટના નદીના પ્રવાહને અસ્થાયી રૂપે અવરોધિત કરી શકે છે, જો અવરોધ પછીથી રસ્તો કાઢે તો પૂર જેવી પરિસ્થિતિઓ તરફ દોરી શકે છે.
અભ્યાસ બદ્રીનાથ-માણા પર કેમ કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યો હતો?
અભ્યાસમાં બદ્રીનાથ અને માણાની આસપાસ સ્થિત 25 હેંગિંગ ગ્લેશિયર પર આધારિત સંભવિત હિમપ્રપાત માટે એક મોડેલ વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તેનો ઉદ્દેશ્ય સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવાનો હતો. સંશોધકોના મતે, જો હેંગિંગ ગ્લેશિયરનો સંપૂર્ણ અસ્થિર ભાગ તૂટી જાય, તો તેની અસર બદ્રીનાથ, માણા, હનુમાન ચટ્ટી અને ઘંગારિયા જેવા વિસ્તારોમાં વિસ્તરી શકે છે. મોડેલનો અંદાજ છે કે આવા પતનના પરિણામે બદ્રીનાથ વિસ્તારમાં 51 મીટર, બદ્રીનાથ-માના રોડ પર 48 મીટર અને હનુમાન ચટ્ટી નજીક 40 મીટર સુધીની ઊંચાઈ સુધી બરફ, ખડકો અને કાટમાળનો પ્રવાહ આવશે.
અભ્યાસમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે 2000 માં બિલ્ટ-અપ વિસ્તાર સંભવિત જોખમમાં આશરે 8,000 ચોરસ મીટર હતો, જે 2030 સુધીમાં વધીને લગભગ 152,000 ચોરસ મીટર થવાનો અંદાજ છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, સંભવિત અસરગ્રસ્ત વસ્તી આશરે 380 થી વધીને 8,540 થવાનો અંદાજ છે.
સમય રહેતા પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી જરૂરી છે
અભ્યાસમાં 2021ના ચમોલી ખડક-બરફ હિમપ્રપાતને ઉદાહરણ તરીકે ટાંકવામાં આવ્યો છે. સંશોધકો જણાવે છે કે આ ઘટનાએ દર્શાવ્યું હતું કે બરફ, ખડક અને કાટમાળનું મિશ્રણ કેવી રીતે મોટા પાયે વિનાશનું કારણ બની શકે છે. તે 1970 અને 1978 ની ઘટનાઓનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે, જ્યારે હિમપ્રપાતે અલકનંદા નદીના પ્રવાહને અસ્થાયી રૂપે અવરોધ્યો હતો. આ ઉદાહરણો દ્વારા, સંશોધકો સમજાવે છે કે કેવી રીતે હેંગિંગ ગ્લેશિયર સાથે સંકળાયેલી ઘટનાઓ નોંધપાત્ર જોખમો પેદા કરી શકે છે.
અભ્યાસ મુજબ, હિમાલયમાં બધા હેંગિંગ ગ્લેશિયરનું સતત નિરીક્ષણ કરવું વ્યવહારુ નથી; તેથી, સંશોધકોએ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા ગ્લેશિયરને ઓળખવા અને પ્રાથમિકતાના ધોરણે તેમનું નિરીક્ષણ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. સંશોધકો જણાવે છે કે ઉપગ્રહ છબી, ક્ષેત્ર સર્વેક્ષણ, રડાર-આધારિત દેખરેખ અને પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓના ઉપયોગ દ્વારા સંભવિત જોખમોને વધુ સારી રીતે સમજી શકાય છે. અભ્યાસમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે આવી દેખરેખ પ્રણાલીઓ આલ્પ્સ ક્ષેત્રમાં પહેલાથી જ ઉપયોગમાં છે અને હિમાલયના ઉચ્ચ જોખમવાળા વિસ્તારોમાં પણ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો: Nepal Flood: ભૂકંપ નહીં, ગ્લેશિયરનો ટૂકડો 1200 મીટર નીચે પડ્યો અને.... નેપાળ પૂરની આ છે કહાણી!