INDIA Bloc Rally: ઇન્ડિયા ગઠબંધન આજે દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં ‘વોટ બચાવો, દેશ બચાવો’ના નારા સાથે મોટી રેલી યોજી રહ્યા છે. આ દરમિયાન આવો જાણીએ રામલીલા મેદાનનો ઇતિહાસ અને દેશના રાજકીય ઇતિહાસમાં તેનું મહત્ત્વ.
આ રેલીમાં વિપક્ષી નેતાઓ, પક્ષના કાર્યકરો, વિદ્યાર્થી સંગઠનો અને સામાજિક જૂથોના પ્રતિનિધિઓ સામેલ થવાની અપેક્ષા છે. ચૂંટણીમાં થતી કથિત ગેરરીતિઓ સામે ચિંતા વ્યક્ત કરવી, મતદાર યાદીની ખાસ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા એટલે કે SIRનો વિરોધ કરવો અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ કરવી આ પ્રદર્શનનો મુખ્ય હેતુ છે.
રામલીલા મેદાન લાંબા સમયથી રાજકીય પ્રવૃત્તિઓનું મોટું કેન્દ્ર રહ્યું છે. જૂની અને નવી દિલ્હી વચ્ચેની સરહદ પર આશરે 12 એકરમાં ફેલાયેલું આ મેદાન ધાર્મિક કાર્યક્રમો, રાજકીય રેલીઓ અને જનઆંદોલનોનું સાક્ષી રહ્યું છે. જંતર-મંતર પરથી વિરોધ પ્રદર્શનો માટેની મંજૂરી મર્યાદિત કરવામાં આવ્યા બાદ દિલ્હી પોલીસે રામલીલા મેદાનને પ્રદર્શનો માટેના મુખ્ય વૈકલ્પિક સ્થળ તરીકે જાહેર કર્યું હતું.
એક તળાવમાંથી જાહેર મેદાન સુધીની સફર
1930ના દાયકા પહેલાં આ વિસ્તારમાં એક મોટું તળાવ હતું. બાદમાં તેને પૂરીને ખુલ્લા મેદાનમાં ફેરવી દેવામાં આવ્યું. આજે આ જ સ્થળ રામલીલા મેદાન તરીકે ઓળખાય છે. 1857ના વિદ્રોહ બાદ અંગ્રેજોએ નવી દિલ્હીને પોતાની રાજધાની બનાવી હતી. તે પહેલાં લાલ કિલ્લાની પાછળ યોજાતા પરંપરાગત રામલીલા ઉત્સવને આ સ્થળે ખસેડવામાં આવ્યા હતા.
સમય જતાં આ સ્થળ જાહેર કાર્યક્રમો અને રાજકીય આંદોલનો સાથે જોડાતું ગયું. 1961માં વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ આ જ મેદાનમાં મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીયનું સ્વાગત કર્યું હતું. 1963માં ભારત-ચીન યુદ્ધ બાદ ગાયિકા લતા મંગેશકરે નેહરુની હાજરીમાં દેશભક્તિ ગીત ‘એ મેરે વતન કે લોગોં’ ગાયું હતું. 1965માં વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ આ જ સ્થળેથી પોતાનો પ્રખ્યાત નારો ‘જય જવાન, જય કિસાન’ આપ્યો હતો.
કાશ્મીર સત્યાગ્રહ અને જેપી આંદોલન
1952માં પણ અહીં એક મોટો રાજકીય કાર્યક્રમ યોજાયો હતો. ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીએ રામલીલા મેદાનમાં કાશ્મીર સત્યાગ્રહનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. આ વિરોધ પ્રદર્શનમાં કાશ્મીરમાં પ્રવેશવા માટે જરૂરી પરમિટ વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો અને કલમ 370ને પડકારવામાં આવી હતી.
25 જૂન 1975ના રોજ આ મેદાનના ઇતિહાસમાં વધુ એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના બની. જયપ્રકાશ નારાયણે ઇન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર સામે યોજાયેલી રેલીને સંબોધિત કરી હતી. પોતાના ભાષણ દરમિયાન તેમણે રાષ્ટ્રકવિ રામધારી સિંહ દિનકરની આ પંક્તિઓ સંભળાવી હતી, ‘સિંહાસન ખાલી કરો કે જનતા આતી હૈ.’
આ રેલીના થોડા કલાકો બાદ જ સમગ્ર દેશમાં કટોકટી લાગુ કરવામાં આવી હતી.
કટોકટી બાદની ઐતિહાસિક રેલી
ફેબ્રુઆરી 1977માં કટોકટી હટાવ્યા બાદ વિપક્ષી નેતાઓ જનતા પાર્ટીની એક મોટી રેલી માટે આ મેદાનમાં એકઠા થયા હતા. આ કાર્યક્રમથી દેશમાં પ્રથમ બિનકોંગ્રેસી સરકારની રચનાનો માર્ગ મોકળો થયો હતો. આ ઘટના વિપક્ષી રાજકારણના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ બની હતી.
2011માં ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન
2011માં રામલીલા મેદાન ફરી એકવાર દેશભરમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. અણ્ણા હઝારેએ ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદ કરવા અને મજબૂત લોકપાલ કાયદો બનાવવા માટેની માગ સાથે અહીં ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી. આ આંદોલને દેશભરમાં લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું.
એ જ વર્ષે બાબા રામદેવે પણ આ સ્થળે ભ્રષ્ટાચાર સામે અને વિદેશોમાં જમા કાળું નાણું પાછું લાવવાની માગ સાથે સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો હતો. આ વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન મોડી રાત્રે પોલીસે લાઠીચાર્જ કર્યો હતો.
પેન્શન, ખેડૂત અને મજૂર આંદોલનો
2023માં દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાંથી આવેલા લાખો સરકારી કર્મચારીઓ પેન્શન શંખનાદ મહારેલી માટે અહીં એકઠા થયા હતા. તેમણે જૂની પેન્શન યોજના ફરી લાગુ કરવાની માગ કરી હતી.
2023 અને 2024 દરમિયાન આ મેદાનમાં ખેડૂતો અને મજૂરોની સંયુક્ત રેલીઓ પણ યોજાઈ હતી. તેમાં સામેલ લોકોએ પાક માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP)ની કાયદાકીય ખાતરી, દેવું માફી અને કેટલાક શ્રમ કાયદાઓમાં ફેરફાર કરવાની માગ કરી હતી.
