સુપ્રીમ કોર્ટે મંદિરની મિલકતોની માલિકી, રક્ષણ અને તેના પર સરકારી નિયંત્રણ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. તમિલનાડુના એક મંદિરને લગતા કેસમાં, કોર્ટે ઠરાવ્યું કે મંદિરની મિલકત દેવતાની હોય છે અને તેને સરકારની મિલકત ગણી શકાય નહીં. ન્યાયપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું કે દાન દ્વારા દેવતાને અર્પણ કરવામાં આવેલી મિલકત દાતા, પૂજારી, ટ્રસ્ટીઓ કે રાજ્યની મિલકત રહેતી નથી.
મંદિરની મિલકતમાં સરકારની ભૂમિકાનો અર્થ શું ?
પરંતુ તે દેવતામાં નિહિત (vested) થઈ જાય છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મંદિરની મિલકતના વહીવટ અને નિયમનમાં સરકારની ભૂમિકા હોવાનો અર્થ એ નથી કે સરકાર તેની માલિક બની જાય છે. પરિણામે, કોર્ટે એક 'ગિફ્ટ ડીડ' (ભેટ દસ્તાવેજ) ને અમાન્ય જાહેર કર્યું, જેનો ઉદ્દેશ્ય તમિલનાડુના એક મંદિરની 'ઈનામ' (દાનમાં મળેલી) જમીનને રાજ્ય સરકારને હસ્તાંતરિત કરવાનો હતો.
આ ચુકાદો જસ્ટિસ પીએસ નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની બનેલી ખંડપીઠ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. આ ચુકાદામાં મંદિરની મિલકતની કાયદાકીય સ્થિતિ, ટ્રસ્ટીઓની જવાબદારીઓ અને સરકારની ભૂમિકા જેવા મહત્વપૂર્ણ પાસાઓ પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે દેવતાને દાનમાં આપવામાં આવેલી મિલકત દેવતાની જ હોય છે, તે દાતા, પૂજારી, ટ્રસ્ટી કે રાજ્યની હોતી નથી.
જેમને આવી મિલકતની દેખરેખ રાખવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે, તેમનું કર્તવ્ય છે કે તેઓ દેવતાના શ્રેષ્ઠ હિતમાં તેનું રક્ષણ કરે. મંદિરની મિલકતનું સંચાલન કરનાર વ્યક્તિ તેની માલિક બની જતી નથી. ટ્રસ્ટીઓ આ મિલકતનો ઉપયોગ માત્ર મંદિર અને તેના સંબંધિત ધાર્મિક ઉદ્દેશ્યોના લાભ માટે કરવા માટે બંધાયેલા છે; તેઓ પોતાના હોદ્દાનો ઉપયોગ કરીને મનસ્વી રીતે આ મિલકત અન્ય કોઈ વ્યક્તિ કે સરકારને હસ્તાંતરિત કરી શકતા નથી.
સરકાર એક રક્ષક (કસ્ટોડિયન) તરીકે કામ કરે છે, માલિક તરીકે નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મંદિરની મિલકતના વહીવટ અને નિયમનની જવાબદારી સરકારને તેની માલિકીનો અધિકાર આપતી નથી. સરકારનું કર્તવ્ય આવી સંપત્તિઓનું રક્ષણ કરવાનું છે. તે માત્ર પોતાના વહીવટી અધિકારના આધારે મંદિરની જમીનને પોતાની મિલકત ગણી શકે નહીં અને પોતાની મરજી મુજબ તેનું હસ્તાંતરણ કરી શકે નહીં. કોર્ટે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કાયદાના ઉલ્લંઘનમાં કરવામાં આવેલું કોઈપણ હસ્તાંતરણ ભલે તેને 'જાહેર હેતુ' (public purpose) ના નામે વાજબી ઠેરવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હોય, તેને કાયદેસર ગણી શકાય નહીં.
સરકારી કચેરીઓ બાંધવાની જરૂરિયાત, પોતે જ, મંદિરની મિલકતને વિના મૂલ્યે (gratuitous transfer) અન્યને સોંપવા માટેનો કાયદેસરનો આધાર બની શકતી નથી.
આ કેસ શેના વિશે હતો?
આ મામલો તમિલનાડુના ઈરોડ જિલ્લાના કોડુમુડી ગામમાં આવેલા નાગાપાલયમ મારિયમ્મન-પોન્નાચિયમ્મન મંદિરની આશરે એક એકર અને 10 સેન્ટ 'ઈનામી' (દાનમાં મળેલી) જમીન સાથે સંબંધિત હતો. ઓગસ્ટ 2017માં, મંદિરના એક કામચલાઉ ટ્રસ્ટીએ તાલુકા કચેરીના નિર્માણ માટે આ જમીન રાજ્ય સરકારને ભેટમાં આપી દીધી. મહેસૂલ અધિકારીઓએ આ હસ્તાંતરણનો સ્વીકાર કર્યો અને જમીન સોંપવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી. ત્યારબાદ, આ હસ્તાંતરણને કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યું. માર્ચ 2019માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટે આ અરજી ફગાવી દીધી, જે પછી આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો.
સરકારી કચેરી યથાવત રહેશે; ભાડું ચૂકવવું પડશે
ભેટ દસ્તાવેજ (gift deed) રદ કરવા છતાં, સુપ્રીમ કોર્ટે તે જમીન પર પહેલેથી જ બાંધવામાં આવેલી તાલુકા કચેરીને હટાવવાનો આદેશ આપ્યો નથી. કોર્ટે રાજ્ય સરકારને લીઝ (ભાડાપટ્ટા)ના ધોરણે જમીનનો કબજો ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ શરત મૂકી કે તેના માટે ભાડું ચૂકવવું પડશે. કોર્ટની બેન્ચે નિર્દેશ આપ્યો કે 8 માર્ચ, 2019થી અમલમાં આવે તે રીતે દર મહિને ₹31000નું ભાડું ચૂકવવું. આ ઉપરાંત, રાજ્ય સરકારને મંદિરને વળતર પેટે ₹1 લાખ ચૂકવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. ભાડાની રકમની દર ત્રણ વર્ષે સમીક્ષા કરવામાં આવશે.