સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે ધરપકડ અને અટકાયત અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સાત મુદ્દાઓ ધરાવતા આ નિર્ણાયક ચુકાદામાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે 24 કલાકના નિયમનું ઉલ્લંઘન થઈ શકે નહીં. જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભુયાનના નેતૃત્વ હેઠળની ખંડપીઠે જણાવ્યું હતું કે, જો 24 કલાકના નિયમનો ભંગ થાય, તો અટકાયત કરાયેલી વ્યક્તિને તાત્કાલિક મુક્ત કરવી જોઈએ. આ ઉપરાંત કોર્ટે મેજિસ્ટ્રેટો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ એડવાઈઝરી જારી કરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે મેજિસ્ટ્રેટોએ તેમના નિર્ણયો માત્ર પોલીસ અહેવાલોના આધારે ન લેવા જોઈએ. આવા કિસ્સાઓમાં કોઈ પણ નિર્ણય પર પહોંચતા પહેલા તેમણે અટકાયતમાં રહેલી વ્યક્તિનો પક્ષ પણ સાંભળવો જોઈએ.
24 કલાકનો નિયમ શું છે?
સુપ્રીમ કોર્ટના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈ વ્યક્તિને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવા માટેની 24 કલાકની સમયમર્યાદા, ઔપચારિક ધરપકડના સમયથી નહીં, પરંતુ અટકાયત (detention) કરવામાં આવી તે ક્ષણથી શરૂ થાય છે. કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું છે કે અટકાયત અને ધરપકડ વચ્ચે કૃત્રિમ તફાવત ઊભો કરવાનો કોઈપણ પ્રયાસ બંધારણીય રીતે અસ્વીકાર્ય છે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે 24 કલાકના આ સમયગાળામાં પૂછપરછ અથવા અન્ય કોઈપણ પ્રકારની પૂછપરછ સહિતની તમામ પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.
અગાઉ આ બાબત કેવી રીતે સંભાળવામાં આવતી હતી?
સામાન્ય રીતે પોલીસ 24 કલાકની સમયમર્યાદાની ગણતરી ઔપચારિક ધરપકડના સમયથી કરતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, જો પોલીસે કોઈ વ્યક્તિને બપોરે 12:00 વાગ્યે અટકાયતમાં લીધી હોય, પરંતુ 'જનરલ ડાયરી' (GD)માં તેને સાંજે 6:00 વાગ્યે નોંધ્યું હોય, તો તેઓ ધરપકડનો સમય બપોરે 12:00 ને બદલે સાંજે 6:00 વાગ્યે દર્શાવતા હતા. ઘણીવાર, પોલીસ દ્વારા પૂછપરછમાં વિતાવેલો સમય આ 24 કલાકની મર્યાદામાં ગણવામાં આવતો ન હતો. જે પ્રથાની વારંવાર ટીકા થતી હતી. હવે, પૂછપરછમાં વિતાવેલા સમયને પણ આ 24 કલાકના સમયગાળામાં ગણવો ફરજિયાત છે.
જો નિયમનું ઉલ્લંઘન થાય તો શું થાય?
ભારતમાં બંધારણની કલમ ૨૨(૨) હેઠળ અટકાયત અને ધરપકડ અંગે વિગતવાર જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે. જો પોલીસ આ જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરે તો કોર્ટને કાયદેસરની કાર્યવાહી શરૂ કરવાની સત્તા છે, જેમાં સંડોવાયેલા પોલીસ કર્મચારીઓ સામે વિભાગીય કાર્યવાહીનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે. વધુમાં, ઘણા કિસ્સાઓમાં, કોર્ટ પોલીસ અથવા સરકાર પર દંડ પણ લાદી શકે છે. વધુમાં, અટકાયત અથવા ધરપકડના કિસ્સાઓમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 127 હેઠળ પોલીસ વિરુદ્ધ કેસ દાખલ કરી શકાય છે. જો આવું બને, તો તેમાં સંડોવાયેલા પોલીસ કર્મચારીઓને આ જોગવાઈની વિવિધ પેટા-કલમો હેઠળ નીચે મુજબની સજા થઈ શકે છે:
1. ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 127(2) હેઠળ, દોષિત પોલીસ અધિકારીને એક વર્ષ સુધીની કેદ અને 5,000 રૂપિયા સુધીના દંડની સજા થઈ શકે છે.
2. ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 127(3) હેઠળ, જો કોઈ વ્યક્તિને ત્રણ દિવસ કે તેથી વધુ સમય માટે ગેરકાયદેસર અટકાયતમાં રાખવામાં આવે તો અદાલત દોષિત પોલીસ અધિકારીને ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અને 11,000 રૂપિયા સુધીના દંડની સજા કરી શકે છે.
3. તાજેતરના એક ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે (ઉત્તર પ્રદેશમાં) જણાવ્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિને એક દિવસ માટે પણ ગેરકાયદેસર અટકાયતમાં રાખવામાં આવે તો પોલીસ પર 35,000 રૂપિયાનો દંડ લાદવામાં આવશે. આ વર્ષે ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસને ગેરકાયદેસર અટકાયતના કેસોના સંબંધમાં કુલ 27 લાખ રૂપિયાનો દંડ ચૂકવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
આ પણ વાંચો: UP: કોંગ્રેસ અને INDIA ગઠબંધન દેશને અરાજકતા તરફ ધકેલી રહી છે; વિપક્ષ પર CM યોગીના પ્રહાર